TMK 190. Madde
(1) Eşlerden biri birliği temsil yetkisini aşar veya bu yetkiyi kullanmada yetersiz kalırsa hâkim, diğer eşin istemi üzerine temsil yetkisini kaldırabilir veya sınırlayabilir. İstemde bulunan eş, temsil yetkisinin kaldırıldığını veya sınırlandığını, üçüncü kişilere sadece kişisel duyuru yoluyla bildirebilir.
(2) Temsil yetkisinin kaldırılmasının veya sınırlanmasının iyiniyetli üçüncü kişilere karşı sonuç doğurması, durumun hâkimin kararıyla ilân edilmesine bağlıdır.
TMK 190. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 156 ncı maddesini karşılamaktadır. Madde 1984 tarihli Öntasarı 153 üncü maddeden yararlanılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Ancak madde kaleme alınırken, İsviçre Medenî Kanununun 174 üncü madde hükmügöz önünde tutulmak suretiyle kısmen değiştirilmiştir. Bu anlamda olmak üzere 1984 tarihli Öntasarıdan farklı olarak “Eşlerden birinin evlilik birliğini temsil yetkisini kötüye kullanması” yerine “Eşlerden biri birliği temsil yetkisini aşar” ibaresine yer verilmiştir. Öte yandan 1984 tarihli Öntasarıda kullanılan “ve ya bu yetkisini kullanma gücünden yoksun bulunmasıhâ linde” yerine “ve ya bu yetkiyi kullanmada yetersiz kalırsa” ibaresi amacıdaha iyi ifade etmesi yönünden tercih edilmiştir. Yürürlükteki Kanunda madde, kadının temsil yetkisinin nez’i (kaldırılması) açısından düzenlenmiştir. Maddede ise temsil yetkisi her iki eş açısından eşit olarak düzenlendiği cihetle, temsil yetkisinin kaldırılmasıve ya sınırlanması her iki eş açısından ancak hâ kimden karar alınmasına bağlıdır. Hâ kimin böyle bir karar vermesi için, temsil yetkisinin aşılmışolmasıve ya yetkiyi kullanmada yetersiz kalınmışbulunmasıgerektiği esasıkabul edilmiştir. Ayrıca maddede, istemde bulunan eşin, temsil yetkisinin kaldırıldığıve ya sınırlandığınıhâ kim kararıgerekmeksizin, sadece üçüncükişilere, kişisel duyuru yoluyla bildirebileceği öngörülmüştür. İkinci fıkrada ise daima hâ kim kararınıgerektiren durum düzenlenmiştir. Bu hükme göre temsil yetkisinin kaldırılmasının ve ya sınırlanmasının iyiniyetli üçüncükişilere karşısonuçdoğurması, durumun hâ kimin kararıyla ilâ n edilmesine bağlıolacaktır.
Açıklama
TMK Madde 190, eşlerden birinin evlilik birliğini temsil yetkisini aşması veya bu yetkiyi kullanmada yetersiz kalması halinde, hakimin diğer eşin istemi üzerine temsil yetkisini kaldırabileceğini ya da sınırlayabileceğini düzenler. İstemde bulunan eş, yetkinin kaldırıldığını veya sınırlandığını üçüncü kişilere sadece kişisel duyuru yoluyla bildirebilir; oysa bu kısıtlamanın iyiniyetli üçüncü kişilere karşı sonuç doğurması, durumun hakim kararıyla ilanına bağlıdır. Madde, TMK Madde 188’de tanınan temsil yetkisinin kötüye kullanımına karşı koruma sağlar ve gerekçeye göre İsviçre Medeni Kanunu’nun 174. maddesinden esinlenmiştir. Eski hukukta yalnızca kadının yetkisinin kaldırılması düzenlenmişken, bu hüküm her iki eş için eşit biçimde kurgulanmıştır.
Uygulamada hakimin yetkiyi kaldırması veya sınırlaması için iki alternatif şart aranır: eşin temsil yetkisinin sınırlarını aşmış olması -örneğin ailenin olağan ihtiyaçlarını fazlasıyla aşan borçlanmalara girmesi- veya yetkiyi kullanmada yetersiz kalması, yani hastalık, tedbirsizlik ya da beceriksizlik nedeniyle birliğin yararına işlem yapamaması. Talep üzerine aile mahkemesi durumu inceler ve ölçülülük ilkesi gereği yetkiyi tümüyle kaldırmak yerine yalnızca belirli işlem türleriyle sınırlamayı da tercih edebilir. Maddedeki ikili bildirim sistemi önemlidir: eş, hakim kararı beklemeksizin tanıdığı kişilere kişisel duyuruyla durumu iletebilir, ancak genel ve herkese karşı etki, ancak hakim kararının ilanıyla mümkün olur. Böylece kişisel duyurunun ulaştığı kişiler korumadan yararlanamaz.
Bu düzenlemenin sonucu, iyiniyetli üçüncü kişilerin yalnızca usulüne uygun ilanla bağlanması, ilan yapılmadıkça eşin temsil yetkisini geçerli kabul ederek işlem yapabilmesidir; aksi halde her iki eş müteselsilen sorumlu kalır. Yargıtay’ın ilgili Hukuk Dairesi, temsil yetkisinin kaldırılmasının üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesini aleniyet koşuluna bağlamış ve ilan yapılmadan üçüncü kişilerin sorumlu tutulamayacağı sonucuna varmıştır. Somut bir örnekle: ailenin bütçesini aşan pahalı taksitli alışverişlerle birliği sürekli borç altına sokan eşin temsil yetkisi, diğer eşin başvurusuyla hakim tarafından sınırlanabilir; ancak bu sınırlama gazetede ilan edilmedikçe, durumu bilmeyen bir satıcı yapılan alışverişe güvenebilir ve eşler bu işlemden TMK Madde 190 çerçevesinde müteselsilen sorumlu olur.