TMK 195. Madde
(1) Evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya evlilik birliğine ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde, eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilirler.
(2) Hâkim, eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır; onları uzlaştırmaya çalışır ve eşlerin ortak rızası ile uzman kişilerin yardımını isteyebilir.
(3) Hâkim, gerektiği takdirde eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemleri alır.
TMK 195. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 161 inci maddesini karşılamaktadır. Madde İsviçre Medenî Kanununun 172 nci maddesindeki yeni hükme uygun olarak kaleme alınmıştır. Eşler ayrıayrı ya da birlikte hâ kime başvurmak suretiyle, evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi ve ya evlilik birliğiyle ilgili önemli bir uyuşmazlığın doğmasıhâ linde gerekli müdahâ lenin yapılmasına karar verilmesini isteyebilecektir. Müdahalesi istenen hâ kim, bu konuda eşleri uyarma, onlarıuzlaştırma ya da eşlerin birlikte rıza göstermesi hâ linde onların huzur ve mutlulukları için uzman kişilerin önerileri yönünde karar verme yetkisine sahiptir. Maddenin üçüncüfıkrasıhâ kime, eşlerden birinin istemi üzerine kanunlarda öngörülen önlemleri alma yetkisini de tanımaktadır. Bu hüküm hâ kime, istem üzerine eşlerin ayrıyaşamalarına, eşlerin meslek ve işine, eşlerin çocuklarla ilişkilerine, evlilik birliğine ilişkin katkılara yönelik önlem hükmünde kararlar verme yetkisini tanımıştır. Maddenin ikinci fıkrasındaki “uzman kişilerin yardımını” isteme, İsviçre Medenî Kanununun 172 nci maddesinde “Evlilik ve ya Aile Danışma Büroları”nın yardımınıisteme şeklinde kaleme alınmıştır. Ülkemizde bu tür bürolar bulunmadığından, maddede “uzman kişilerin yardımınıisteme” şeklinde genel bir hükme yer verilmiştir.
Açıklama
TMK Madde 195, evlilik birliğinin korunmasında hâkimin müdahalesini düzenleyen genel hükümdür ve bu konudaki özel önlemlerin çatısını oluşturur. Birinci fıkraya göre, evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilirler. İkinci fıkra, hâkimin eşleri yükümlülükleri konusunda uyarmasını, onları uzlaştırmaya çalışmasını ve eşlerin ortak rızasıyla uzman kişilerin yardımını isteyebilmesini öngörür. Üçüncü fıkra ise hâkimin, gerektiğinde eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemleri almasını düzenler. Bu hüküm, kendisini izleyen m.196, m.197, m.198 ve m.199’daki somut önlemlerin genel dayanağıdır. Madde gerekçesinde, hâkimin uyarma, uzlaştırma ve uzman yardımı isteme yetkilerine sahip olduğu ve özel bürolar bulunmadığından genel bir ‘uzman kişi’ formülünün benimsendiği belirtilir.
Uygulama mekanizması, evlilik birliğinin sarsıldığı ancak henüz boşanma aşamasına gelinmediği durumlarda kademeli bir müdahale öngörür. İlk aşamada hâkim, yargısal bir yaptırım uygulamak yerine eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır ve onları uzlaştırmaya çalışır; bu, birliğin sürdürülmesini önceleyen koruyucu bir yaklaşımdır. Eşler ortak rıza gösterirse hâkim, evlilik veya aile danışmanlığı yapabilecek uzman kişilerin yardımını isteyebilir. Uzlaşma sağlanamaz veya somut bir koruma ihtiyacı doğarsa, hâkim üçüncü fıkra uyarınca eşlerden birinin talebiyle kanunda öngörülen önlemleri alır; bu önlemler ayrı yaşamaya izin, parasal katkı, konut tahsisi, tasarruf yetkisinin sınırlanması gibi izleyen maddelerde düzenlenen tedbirlerdir. Eşler hâkime ister birlikte ister ayrı ayrı başvurabilir; bu da müdahale mekanizmasına geniş bir erişim sağlar. Müdahale, koşullar değiştiğinde TMK m.200 uyarınca güncellenebilir.
Hükmün sonucu, evlilik birliğinin korunması için hem barışçıl hem de gerektiğinde bağlayıcı önlemlerin alınabilmesini sağlayan esnek bir hukuki çerçevedir. Yargıtay’ın ilgili hukuk dairesi, hâkimin TMK m.195 kapsamında alacağı önlemlerin geçici nitelikte olduğunu, boşanma davasından bağımsız biçimde talep edilebileceğini ve birliğin korunması amacına hizmet etmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Somut bir örnek vermek gerekirse: eşlerden biri ailenin geçimine katkıyı ihmal ediyor ve çocukların eğitimi gibi önemli bir konuda taraflar anlaşamıyorsa, diğer eş boşanma istemeksizin TMK Madde 195 uyarınca hâkimin müdahalesini talep edebilir. Hâkim önce eşleri uyarıp uzlaştırmaya çalışır; sonuç alınamazsa parasal katkı veya başka önlemlere hükmeder. Böylece hüküm, evliliği sona erdirmeden önce birliği kurtarmaya yönelik dengeli ve aşamalı bir koruma sistemi sunar.