TMK 201. Madde
(1) Evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemler konusunda yetkili mahkeme eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir.
(2) Eşlerin yerleşim yerleri farklı ve her ikisi de önlem alınması isteminde bulunmuş ise, yetkili mahkeme ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesidir.
(3) Önlemlerin değiştirilmesi, tamamlanması veya kaldırılması konusunda yetkili mahkeme, önlem kararını veren mahkemedir. Ancak, her iki eşin de yerleşim yeri değişmişse, yetkili mahkeme eşlerden herhangi birinin yeni yerleşim yeri mahkemesidir.
TMK 201. Madde Gerekçesi
Madde, İsviçre Medenî Kanununun 180 inci maddesinden alınmıştır. İsviçre’den farklı olarak Ülke çapında uygulanan bir Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununa sahip olmamız sebebiyle Medenî Kanunda ayrıca usule ilişkin hükümlere gerek olmadığıdüşünülebilirse de, bu maddede evlilik birliğinin korunmasıyla ilgili önemli bir durum düzenlenmiştir. Bu düzenleme içerisinde “yetkili mahkeme” de büyük bir önem taşımakta olduğundan, İsviçre’de olduğu gibi bu konuda böyle bir yetki hükmünün Medenî Kanunumuzda yer almasının isabetli olacağıdüşünülmüştür. Maddenin birinci fıkrasıevlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemler konusunda kural olarak eşlerden herhangi birinin yerleşim yerinin bulunduğu yer mahkemesinin yetkili olduğunu kabul etmiştir. Maddenin ikinci fıkrası ise eşlerin yerleşim yerlerinin farklıbulunması ve her ikisinin de önlem alınmasıisteminde bulunmasıhâ linde, ilk istem sahibi olan eşin yerleşim yeri mahkemesinin özel yetkisini kabul etmiştir. Maddenin son fıkrasıönlem kararının değiştirilmesi, tamamlanmasıve ya hükmedilen önlemin kaldırılmasıkonularında önlem kararıveren mahkemenin yetkili olduğunu öngörmüştür. Ancak önlemden sonra eşlerin yerleşim yerinin değişmişolabileceği olasılığı karşısında, bu durumda değiştirme, tamaml ama ya da kaldırma konusunda yetkili mahkemenin eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesi olduğu kabul edilmiştir.
Açıklama
TMK Madde 201, evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemler bakımından yetkili mahkemeyi belirleyen usul hükmüdür. Birinci fıkraya göre bu önlemler konusunda yetkili mahkeme, eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir. İkinci fıkra, eşlerin yerleşim yerleri farklı ve her ikisi de önlem istemiş ise yetkiyi ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesine tanır. Üçüncü fıkra, alınan önlemin değiştirilmesi, tamamlanması veya kaldırılması bakımından kural olarak önlem kararını veren mahkemeyi yetkili kılar; ancak her iki eşin de yerleşim yeri değişmişse yetki, eşlerden birinin yeni yerleşim yeri mahkemesine geçer. Bu hüküm, birliğin korunması önlemlerini düzenleyen TMK m.195 ila m.200 ile yerleşim yerini tanımlayan m.19 ve aile mahkemelerinin görevine ilişkin 4787 sayılı Kanunla birlikte değerlendirilmelidir.
Uygulama mekanizması bakımından bu hüküm, genel yetki kurallarına göre eşler lehine kolaylaştırıcı, seçimlik bir yetki düzeni kurar. Davacı eş, hem kendi yerleşim yeri hem de diğer eşin yerleşim yeri mahkemesinde önlem talep edebilir; bu da özellikle ayrı yaşayan veya farklı şehirlerde bulunan eşler için adalete erişimi kolaylaştırır. Aynı anda her iki eşin de talepte bulunması hâlinde çelişkili kararların önüne geçmek için yetki, zaman bakımından önce başvuran eşin yerleşim yerine bağlanır; böylece derdestlik ve yetki çatışması sorunları önlenir. Önlemler değişen koşullara göre TMK m.200 uyarınca güncellenebileceğinden, kural olarak ilk kararı veren mahkemenin yetkisini koruması dosya bütünlüğü ve usul ekonomisi açısından isabetlidir. Tarafların yerleşim yeri sonradan değişmişse, eski mahkemeyle bağın kopması nedeniyle yetki yeni yerleşim yerine taşınır.
Yetki kurallarına aykırı açılan istemde, süresinde ve usulüne uygun ileri sürülen yetki itirazı üzerine mahkeme yetkisizlik kararı verir ve dosyayı yetkili mahkemeye gönderir. Yargıtay’ın ilgili hukuk dairesi, evlilik birliğinin korunmasına ilişkin tedbir taleplerinde TMK m.201’deki özel yetki kuralının uygulanacağını ve bu kuralın eşlerin korunması amacına hizmet ettiğini vurgulamaktadır. Somut bir örnek vermek gerekirse: İstanbul’da oturan kadın, Ankara’ya taşınan kocasından nafaka ve aile konutu kullanımına ilişkin önlem talep etmek istiyorsa, TMK Madde 201 uyarınca davasını kendi yerleşim yeri olan İstanbul aile mahkemesinde açabilir; koca yetki itirazında bulunsa dahi bu itiraz, eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri yetkili olduğundan reddedilir. Daha sonra her iki eş de başka illere taşınırsa, önlemin değiştirilmesi talebi yeni yerleşim yeri mahkemesinde ileri sürülebilir. Böylece hüküm, hak arama özgürlüğünü pratik biçimde güvence altına alır.