Açıklama

Türk Medeni Kanunu’nun 22. maddesi, yerleşim yeri kavramının sınırlarını netleştiren ve bazı özel durumlarda fiilen uzun süreli başka bir yerde bulunmanın yerleşim yeri değişikliğine yol açmayacağını düzenleyen hükümdür. Madde, beş durumda bulunmanın yerleşim yeri edinme sonucu doğurmayacağını belirtir: (1) bir öğretim kurumuna devam etmek için bir yerde bulunma, (2) eğitim kurumuna konulma, (3) sağlık kurumuna konulma, (4) bakım kurumuna konulma, (5) ceza kurumuna konulma. Bu düzenleme, TMK 19’un sübjektif unsuru olan “sürekli kalma niyeti”ni güçlü bir şekilde vurgular.

Maddenin temel mantığı, sayılan durumlardaki bulunmanın geçici, belirli bir amaca yönelik, sürekli kalma niyetini yansıtmayan kalışlar olmasıdır. Eğitim amacıyla başka şehirde bulunan öğrenci, tedavi amacıyla başka şehirde hastaneye yatmış hasta, bakım evinde bulunan yaşlı, cezaevinde bulunan mahkum — bunların hiçbiri o yerde sürekli kalma niyetiyle oturuyor değildir. Bu kişilerin bulundukları yer yalnızca geçici bir barınma noktasıdır; yerleşim yeri ise daha önce edinilmiş mekân veya ailesinin bulunduğu yer olmaya devam eder. Böylece geçici objektif unsur (oturma) sürekli kalma niyetinin yokluğunda yerleşim yeri oluşturmaz.

Öğretim kurumuna devam bakımından madde önemli bir koruma sağlar. Üniversitede okumak için başka şehre giden öğrenci, oradaki yurt, öğrenci evi veya kiralık dairede 4-6 yıl kalsa bile, bu süre sonunda eğitimi bitip asıl evine döneceği ön kabulüyle hareket edilir. Öğrencinin yerleşim yeri kural olarak ailesinin yerleşim yeridir. Bu durum, öğrencinin tebligat, seçim kayıtları, vergi mükellefiyeti, miras ve aile davaları bakımından aile yerleşim yerine bağlı kalmasını sağlar. Ancak öğrenci eğitim süresi sonunda o şehirde kalmaya karar verir, iş bulur ve kalıcı hayat kurarsa artık TMK 19 çerçevesinde yerleşim yerini değiştirmiş olur.

Sağlık, bakım ve eğitim kurumlarına konulma durumunda da aynı ilke geçerlidir. Psikiyatrik hastane, huzurevi, rehabilitasyon merkezi, özel eğitim kurumunda uzun süre kalış yerleşim yerini değiştirmez. Özellikle kısıtlılar için TMK 21/f.2 gereği yerleşim yeri vesayet makamıdır; kısıtlı kişinin fiilen bakım evinde, hastanede veya başka bir kurumda olması bu kuralı etkilemez. Yaşlı bireyler bakım merkezine yerleştirildiklerinde, yerleşim yerleri ailelerinin veya daha önceki ikamet yerlerinin bulunduğu yer olmaya devam eder; bu durum özellikle miras, sosyal güvenlik ve sağlık hizmetleri bakımından sonuç doğurur.

Ceza kurumuna konulma, maddenin en somut uygulamalarından biridir. Mahkûmun cezaevinde geçirdiği süre, hiçbir şekilde yerleşim yerini oluşturmaz. 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun hükümleri, hükümlünün hukuki merkezini cezaevi yaptığı izlenimi vermemelidir; özel hukuk bakımından hükümlünün yerleşim yeri cezaevine girmeden önce sahip olduğu veya ailesinin sahip olduğu yerdir. Bu durum, cezaevinde bulunan kişiye tebligatın yine eski yerleşim yeri adresine (belki yakınları aracılığıyla) yapılmasında, miras davalarında yetkili mahkemenin belirlenmesinde, vesayet ve nafaka davalarında önem taşır. Yargıtay kararlarında bu ilke istikrarlı biçimde uygulanmakta; özellikle mahkum ve tutuklulara yapılacak tebligatlarda cezaevinin sadece bulunma yeri olarak kabul edildiği vurgulanmaktadır. TMK 22, Anayasa m.23 yerleşme özgürlüğü ile m.19 kişi özgürlüğü ve güvenliği arasındaki ilişkiyi, kişinin iradesi dışı veya özel amaçlı bulunma durumlarını yerleşim yeri dışında tutarak dengelemektedir. Bu yönüyle madde, kişinin otantik hukuki merkezinin korunmasına hizmet eden önemli bir istisna hükmüdür.