TMK 234. Madde
(1) Özel hâller gerektirdiği takdirde hesaplanan değer, uygun bir miktarda artırılabilir.
(2) Özellikle sağ kalan eşin geçim koşulları, tarımsal işletmenin alım değeri, ayrıca tarımsal işletme kendisine ait olan eşin yaptığı yatırımlar veya malî durumu özel hâllerden sayılır.
TMK 234. Madde Gerekçesi
Madde İsviçre Medenî Kanununun 213 üncü maddesini karşılamaktadır. Maddenin birinci fıkrasıözel hâ l ve koşulların gerektirdiği durumlarda hesaplanan değerin uygun bir miktarda arttırılmasınıöngörmüştür. 45 Maddenin ikinci fıkrasıözel durumlara örnek niteliğinde olmak üzere sağkalan eşin geçim koşulları, tarımsal işletmenin alım değeri, tarımsal işletme kendisine ait olan eşin yaptığıyatırımlar ve bu eşin malî durumlarınısaymıştır. Bunlar göz önünde tutulmak suretiyle hesaplanan değer gerektiğinde uygun bir miktarda artırılabilecektir.
Açıklama
TMK Madde 234, tarımsal işletmenin gelir değeri üzerinden hesaplanmasına ilişkin TMK m.233’teki genel kuralı tamamlayan bir istisna düzenlemesi olarak, özel hâllerin varlığında hesaplanan değerin uygun bir miktarda artırılabilmesine imkân tanır. Birinci fıkra, özel hâllerin gerektirdiği takdirde hesaplanan değerin uygun ölçüde artırılabileceğini öngörür; bu, gelir değeri esasının katı uygulanmasının doğurabileceği adaletsizlikleri yumuşatmayı amaçlar. İkinci fıkra, özel hâllere örnek niteliğinde sayım yapar: özellikle sağ kalan eşin geçim koşulları, tarımsal işletmenin alım değeri, ayrıca işletme kendisine ait olan eşin yaptığı yatırımlar veya malî durumu özel hâllerden sayılır. Hüküm, tarımsal işletmenin değerlendirilmesini düzenleyen TMK m.233 ve sürüm değerini esas alan TMK m.232 ile birlikte okunmalıdır. Gerekçe, düzenlemenin İsviçre Medenî Kanunu m.213 kaynaklı olduğunu belirtir.
Uygulama mekanizması bakımından önce TMK m.233 uyarınca tarımsal işletmenin gelir değeri esas alınarak değer artış payı ve katılma alacağı hesaplanır; ancak bu hesabın diğer eş veya mirasçılar aleyhine ölçüsüz bir sonuç doğurması hâlinde, hâkim ikinci fıkrada sayılan özel hâlleri değerlendirerek değeri uygun bir miktarda yükseltebilir. İkinci fıkradaki sayım sınırlayıcı değil örnekleyicidir; hâkim benzer nitelikteki başka olguları da gözetebilir. Örneğin işletme sahibi eşin işletmeye yaptığı önemli yatırımlar, gelir değeriyle sürüm değeri arasındaki farkın büyük olması veya sağ kalan eşin geçimini sürdürmesinin güçlüğü, değerin artırılmasını haklı kılabilir. Bu takdir yetkisi, gelir değeri esasının işletmeyi sürdüren eşi koruma amacıyla, diğer eşin meşru menfaati arasında denge kurmaya hizmet eder ve somut olayın koşullarına göre kullanılır.
Değerin artırılmasına ilişkin takdirin sonucu, işletmeyi sürdürmeyen eşin veya mirasçıların alacağının yükselmesi olur; böylece gelir değeri esasının yarattığı düşük değerlendirme kısmen telafi edilir. Yargıtay ilgili Hukuk Dairesi, tarımsal işletmenin gelir değeri üzerinden hesaplanmasında özel hâllerin varlığı hâlinde değerin hakkaniyete uygun biçimde artırılması gerektiğini, bilirkişi raporlarında bu hususun değerlendirilmesini aramaktadır. Somut bir örnek: babadan kalan zeytinliği bizzat işleten eşin, TMK m.233 uyarınca gelir değeri üzerinden hesaplanan katılma borcu çok düşük çıkmakta, oysa işletmeye son yıllarda yapılan sulama ve dikim yatırımları işletmenin gerçek değerini önemli ölçüde artırmıştır; bu durumda diğer eş, TMK Madde 234 uyarınca özel hâl niteliğindeki bu yatırımların gözetilerek hesaplanan değerin uygun miktarda artırılmasını isteyebilir.