TMK 437. Madde
(1) Hâkim, basit yargılama usulüne göre karar verir.
(2) Gerektiğinde ilgili kişiye adlî yardım sağlanır.
(3) (Değişik fıkra:6/12/2019-7196/54 md.) Hâkim, ilgili kişiyi dinler, tahkikatı tamamlar ve gecikmeksizin en geç iki gün içinde kararını verir.29
(4) 29 28/3/2023 tarihli ve 7445 sayılı Kanunun 14 üncü maddesiyle bu fıkrada yer alan “dinler ve gecikmeksizin” ibaresi “dinler, tahkikatı tamamlar ve gecikmeksizin en geç iki gün içinde” şeklinde değiştirilmiştir.
TMK 437. Madde Gerekçesi
Madde İsviçre Medenî Kanununun 397f maddesinden kısmen değiştirilmek suretiyle alınmıştır. Birinci fıkrada bu konudaki yargılamanın basit yargıl ama usulüne tâ bi olduğu ifade edilmiştir. Maddenin ikinci fıkrasında gerekli hâ llerde ilgilinin adlî yardım yoluyla mahkemede temsil edilmesinin sağlanmasıkabul edilmiştir. Kişinin özgürlüğünün kısıtlanması gibi önemli bir kararda, kişinin kendi hak ve yetkilerini bilememesi durumu göz önünde tutulmak suretiyle gerekiyorsa bu kişinin yargıl ama sırasında adlî yardım yoluyla barolarca görevlendirilecek bir avukat tarafından temsil edilmesinin sağlanmasıöngörülmüştür. Maddenin üçüncüfıkrası yine özgürlüğün kısıtlanması gibi önemli bir kararın verilirken kişinin sadece vekil ya da temsilcisinin isteminin yeterli olmadığını, hâ kimin bizzat bu kişiyi dinlemesinin de gerekli olduğunu belirtmektedir.
Açıklama
Türk Medeni Kanunu’nun 437. maddesi, koruma amacıyla özgürlüğü kısıtlanan kişinin yargılanması sırasında uygulanacak yargılama usulünü düzenleyen hükümdür. Madde, yerleştirme ve serbest bırakılma taleplerinin görülmesinde basit yargılama usulü ile çekişmesiz yargı hükümlerinin uygulanacağını, kararın yerine getirilmesinin derhâl olacağını ve kanun yollarına başvurunun yerine getirmeyi durdurmayacağını düzenler.
Basit yargılama usulü, HMK 316 vd. hükümlerinde düzenlenmiş olup yazılı yargılama usulüne göre daha hızlı, daha az formalitelidir. Cevap süresi kısadır, delil aşamaları sıkıştırılmıştır; yargılama birkaç duruşmada tamamlanmayı hedefler. Koruma amaçlı özgürlük kısıtlaması davalarında bu hızlı usulün tercih edilmesinin sebebi, hem kişinin sağlık durumunun acil değerlendirilmesi hem de özgürlüğe yapılan müdahalenin kısa sürede yargı denetiminden geçmesidir.
Kararın derhâl yerine getirilmesi, koruma tedbirinin etkinliğinin ön şartıdır. Mahkeme yerleştirme kararı verdiğinde, itirazın kararın uygulanmasını askıya almaması; kişinin fiilen korumaya alınmasını gerektirir. Aynı şekilde, serbest bırakılma kararı da derhâl uygulanır; kurum idaresinin bu kararı geciktirme yetkisi yoktur. Bu ikili “derhâl uygulama” kuralı, hem toplumun korunması hem de bireyin haksız şekilde tutulmaması amacına birlikte hizmet eder.
Kanun yoluna başvurunun yerine getirmeyi durdurmaması, koruma tedbirinin fonksiyonelliği için kritiktir. Yerleştirme kararına karşı istinafa başvurulsa bile kişi yerleşmede kalmaya devam eder; istinaf mahkemesi durumu değerlendirip karar verir. Aynı kural serbest bırakılma kararına karşı kurum idaresinin veya savcılığın yaptığı itirazlar için de geçerlidir; kişi serbest kalır, üst mahkeme kararı inceleyip gerekirse yeniden yerleştirme emri verebilir.
Uygulamada TMK 437, mahkemelerin dosya akışında özel bir aciliyet rejimi belirler. Sulh hukuk mahkemeleri, bu tür başvuruları sıra beklemeden ivedi kayda alır; duruşmaları ön sıraya yerleştirir; tatil ve hafta sonunda nöbetçi mahkeme sistemiyle takip eder. Yargıtay içtihadı, usul hükümlerinin sıkı uygulanmasını ancak aşırı formalizmden kaçınılmasını, kişi özgürlüğü söz konusu olduğunda esneklik gösterilmesini önermektedir. TMK 437, bu yönüyle koruma tedbirinin yargısal omurgasını hızlı ve etkin biçimde ayakta tutan usul düzenidir.