TMK 452. Madde
(1) Vasinin onamadığı işlemlerde taraflardan her biri verdiğini geri isteyebilir. Ancak, vesayet altındaki kişi, sadece kendi menfaatine harcanan veya geri isteme zamanında malvarlığında mevcut olan zenginleşme tutarıyla ya da iyiniyetli olmaksızın elden çıkarmış olduğu miktarla sorumludur.
(2) Vesayet altındaki kişi, fiil ehliyetine sahip olduğu hususunda diğer tarafı yanıltmış ise, onun bu yüzden uğradığı zarardan sorumlu olur.
TMK 452. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 395 inci maddesini karşılamaktadır. Kısıtlının sorumluluğunun “geri isteme zamanında”ki zenginleşmesi ile sınırlıolduğu vurgulanmıştır. Hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
Türk Medeni Kanunu’nun 452. maddesi, vesayet altındaki kişinin tek başına yapamayacağı bir işlemi yapması halinde işlemin hukuki akıbetini düzenleyen hükümdür. Madde, onama yani icazetin bulunmaması halinde yapılan işlemin kendiliğinden geçersiz olmayacağını, “askıda geçerlilik” statüsünde bulunacağını; vasi veya vesayet makamının icazetiyle geçerlilik kazanabileceğini öngörmektedir.
Askıda geçerlilik, Türk borçlar hukukundaki “eksik ehliyetli kişinin işlemleri” rejiminin somutlaşmış halidir. İşlem yapıldığı anda geçerli değildir; ancak geçersizlik de kesin değildir. Vasi veya mahkeme icazet verdiği anda geriye etkili olarak geçerlilik kazanır. İcazet verilmemesi durumunda ise işlem kesin hükümsüz hale gelir; taraflar sebepsiz zenginleşme hükümleri çerçevesinde edimlerini geri alırlar (TBK 77 vd.).
Üçüncü kişilerin korunması, bu düzenlemede önemli bir konudur. İyiniyetli üçüncü kişi, karşı tarafın vesayet altında olduğunu bilmiyor veya bilecek durumda değilse; TMK 3 iyiniyet karinesi işler. Ancak nüfus kaydındaki kısıtlama şerhi, tapu sicilindeki vesayet işareti veya işlemin niteliği gereği kişisel durumun araştırılması gereken hallerde iyiniyet iddiası zayıflar. Yargıtay, özellikle bankacılık ve taşınmaz işlemlerinde üçüncü kişinin araştırma yükümünün yüksek olduğunu vurgular.
Vasinin icazet vermemesi halinde karşı taraf, TBK 37 hükmüne kıyasen uygun bir süre tayin ederek icazet alıp almayacağını sorabilir; süre içinde icazet gelmezse işlem tamamen geçersizleşir. Karşı taraf, kendisine verilen edimi geri talep eder; kendisinin verdiklerini de iade yükümlülüğü doğar. Vesayet altındaki kişinin henüz harcadığı kısım için malvarlığı yerinde yoksa sınırlı bir iade yükümlülüğü doğar (TBK 80 “zenginleşmenin kalmaması” istisnası).
Uygulamada TMK 452, vesayet altındaki kişinin tek başına yaptığı ancak sonradan sorun çıkan işlemlerin tartışılmasında temel dayanaktır. Alışveriş merkezlerinden yapılan yüksek tutarlı alımlar, internet üzerinden verilen siparişler, uzaklaşma ve dönüş süreçlerinde yapılan eğlence ve hizmet sözleşmeleri bu kapsamda değerlendirilir. Madde, hem vesayet altındaki kişinin hem iyiniyetli üçüncü kişinin menfaatlerini dengeli biçimde koruyan esnek bir hukuki çerçeve sunar.