TMK 51. Madde
(1) Tüzel kişinin yerleşim yeri, kuruluş belgesinde başka bir hüküm bulunmadıkça işlerinin yönetildiği yerdir.
TMK 51. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 49 uncu maddesini karşılamaktadır. Hüküm değişikliği yoktur. Yürürlükteki metnin “İkametgâ h” şeklinde olan kenar başlığı, arılaştırılarak “Yerleşim yeri” şeklinde değiştirilmiş ve ayrıca hüküm cümlesi de sadeleştirilmiştir. Maddede “nizamname” yerine “tüzük” terimi kullanılmayıp, bütün tüzel kişileri kapsamak üzere “kuruluşbelgesi” ifadesi tercih edilmiştir. Maddede yer alan tüzel kişinin yerleşim yerinin “kuruluşbelgesinde başka bir hüküm bulunmadıkça işlerinin yönetildiği yer” olduğuna ilişkin hüküm, tüzel kişilerin kuruluşbelgesinde yerleşim yerlerinin belirtilmemişolmasıhâ linde, bu eksiklik tamamlanınca ya kadar ve ya tamamlanmadığısürece uygul ama alanıbulacak ve böylece kişiler hukukunda kabul edilen “yerleşim yerinin zorunluluğu ilkesi” açısından önemli bir işlevi yerine getirecektir.
Açıklama
TMK Madde 51, tüzel kişinin yerleşim yerini belirleyerek kişiler hukukunun yerleşim yeri zorunluluğu ilkesini tüzel kişiler bakımından somutlaştırır. Hükme göre tüzel kişinin yerleşim yeri, kuruluş belgesinde başka bir hüküm bulunmadıkça işlerinin yönetildiği yerdir. Bu düzenleme, gerçek kişilerin yerleşim yerini düzenleyen Madde 19 ile paralel bir işlev görür ancak tüzel kişilere özgü bir ölçüt getirir: işlerin fiilen yönetildiği yer. Madde, ‘nizamname’ yerine tüm tüzel kişileri kapsayacak biçimde ‘kuruluş belgesi’ kavramını kullanarak dernek, vakıf ve diğer özel hukuk tüzel kişilerini tek bir kural altında toplar. Yerleşim yeri, yetki ve görev kurallarının uygulanmasında, tebligatın yapılmasında ve denetim makamının belirlenmesinde belirleyici olduğundan, bu düzenleme uygulamada geniş yansıma doğurur.
Maddenin uygulanmasında iki ölçüt sıralı biçimde devreye girer. Öncelikle kuruluş belgesinde yerleşim yeri açıkça gösterilmişse o yer esas alınır; örneğin dernek tüzüğünde merkezin belirli bir il olduğu belirtilmişse, derneğin yerleşim yeri o ildir. Kuruluş belgesinde yerleşim yeri belirtilmemişse veya belirtilen yer fiilen terk edilmişse, yedek ölçüt olarak işlerin yönetildiği yer dikkate alınır; bu, organların toplandığı, kararların alındığı ve günlük yönetimin yürütüldüğü merkezdir. Madde 58 uyarınca dernek tüzüğünde merkez gösterilmesi beklenir; ancak bu eksiklik bulunsa dahi, işlerin yönetildiği yer ölçütü sayesinde derneğin yerleşim yeri belirlenebilir ve yerleşim yerinin zorunluluğu ilkesi işlevini sürdürür. Böylece her tüzel kişinin mutlaka bir yerleşim yeri bulunur.
Yerleşim yerinin belirlenmesi, çok sayıda usulî ve maddî sonuç doğurur. Tüzel kişiye yapılacak tebligat yerleşim yerine yapılır; tüzel kişiye karşı açılacak davalarda genel yetkili mahkeme yerleşim yeri mahkemesidir; dernekler için denetim ve kuruluş işlemlerinde yetkili mülkî amir yerleşim yerine göre belirlenir. Yargıtay uygulamasında, kuruluş belgesinde gösterilen merkez ile fiilen işlerin yönetildiği yerin farklı olması hâlinde, somut olayın özelliklerine göre gerçek yönetim merkezinin esas alınabileceği kabul edilir. Somut örnek: tüzüğünde merkezi Ankara olarak gösterilen bir derneğin tüm yönetim faaliyetlerini fiilen İstanbul’daki bürosundan yürütmesi hâlinde, tebligat ve dava bakımından gerçek yönetim merkezi tartışma konusu olabilir; kural olarak kuruluş belgesindeki yer esas alınsa da fiilî durum dikkate alınabilir. Böylece TMK Madde 51, tüzel kişinin hukukî muhatabiyetini mekânsal olarak sabitler.