TMK 564. Madde
(1) Değerinde azalma meydana gelmeksizin bölünmesine olanak bulunmayan belirli bir mal vasiyeti tenkise tâbi olursa, vasiyet alacaklısı, dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir.
(2) Tasarruf konusu malın vasiyet alacaklısında kalması durumunda, malın tenkis sebebiyle vasiyet borçlusuna verilmesi gereken, aksi hâlde tasarruf oranı içinde kalan kısmının karar günündeki değerinin para olarak ödetilmesine karar verilir.
(3) Bu kurallar, sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanır.
TMK 564. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 506 ncımaddesini karşılamaktadır. Maddenin kenar başlığıiçeriğine uygun olarak değiştirilmiş“Muayyen bir şeyin vasiyeti” yerine “Bölünmez mal vasiyetinde” deyimi kullanılmıştır. Maddeye eklenen ikinci fıkra ile, tasarruf konusu malın vasiyet alacaklısında kalmasıdurumunda, malın tenkis sebebiyle vasiyet borçlusuna verilmesi gerekeninin, aksi hâlde tasarruf oranıiçinde kalanın karar günündeki değerinin para olarak ödetilmesine karar verileceği hükme bağlanmıştır. Yürürlükteki madde bu konuyu, ölüme bağlıtasarruf açısından düzenlemişise de, Yargıtay İçtihatlarıbunun belirli mala ilişkin sağlararasıkazandırmaların tenkisinde de uygulanmasınıkabul etmektedir. İşin mahiyetine uygun olan bu çözüm, yeni düzenlemede de kabul edilerek maddeye yeni üçüncüfıkra eklenmiştir.
Açıklama
TMK Madde 564, değerinde azalma olmaksızın bölünmesi mümkün olmayan belirli bir malın vasiyet edilmesi hâlinde, bu vasiyet tenkise tâbi olursa nasıl bir çözüm uygulanacağını düzenler. Birinci fıkraya göre vasiyet alacaklısı bir seçim hakkına sahiptir: dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın tamamının kendisine verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir. İkinci fıkra, malın vasiyet alacaklısında kaldığı durumda, tenkis sebebiyle vasiyet borçlusuna verilmesi gereken kısmın karar günündeki değerinin para olarak ödetilmesini öngörür. Üçüncü fıkra ise bu kuralların sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanacağını hükme bağlar. Gerekçe, maddenin eski 743 sayılı Kanun’un 506. maddesini karşıladığını ve üçüncü fıkranın Yargıtay içtihatlarındaki çözümü kanunlaştırmak için eklendiğini açıklar. Hüküm, TMK 563’teki orantılı tenkis ilkesinin bölünmez mallara özgü bir istisnasıdır.
Uygulama mekanizmasında maddenin amacı, ekonomik bütünlüğü zarar görmeden parçalanamayan bir malın (örneğin bir taşınmaz, bir işletme veya değerli bir sanat eseri) tenkis nedeniyle fiilen bölünerek değer kaybına uğramasını önlemektir. Orantılı tenkis kuralı uygulansaydı, mal üzerinde mirasçı ile vasiyet alacaklısı arasında paylı mülkiyet doğacak ve bu durum çoğu kez tasfiyeye, dolayısıyla değer kaybına yol açacaktı. Madde bunun yerine değer üzerinden bir denkleştirme öngörür. Vasiyet alacaklısı malı bütün hâlinde elinde tutmak istiyorsa, saklı payı zedeleyen ve tenkise giren kısmın değerini nakden ödeyerek malın mülkiyetini korur; aksini tercih ederse yalnızca tasarruf edilebilir orana karşılık gelen parayı talep ederek malı vasiyet borçlusuna bırakır. Bu seçim hakkı vasiyet alacaklısına tanınmıştır; değerlemede ise karar günü esas alınarak enflasyon ve değer dalgalanmalarının yarattığı adaletsizlik bertaraf edilir.
Tenkis davasında hâkim, malın karar günündeki değerini bilirkişi aracılığıyla tespit eder, saklı payların ve tasarruf edilebilir kısmın hesabını yaparak vasiyet alacaklısının seçimine göre ya malın devrine ve fark bedelinin ödenmesine ya da nakdî ödemeye karar verir. Yargıtay’ın ilgili hukuk dairesi, bölünmez mal niteliğinin ve değerinin saptanmasında keşif ve bilirkişi incelemesinin zorunlu olduğunu, değerlemenin karar tarihine göre yapılacağını kabul etmektedir. Somut örnek: mirasbırakan, tek değerli malvarlığı olan dükkânını vasiyetle bir yeğenine bırakmış, ancak bu vasiyet saklı pay sahibi çocuğunun payını aşmışsa; dükkân bölündüğünde değer kaybedeceğinden, yeğen TMK Madde 564 uyarınca tenkise giren kısmın karar günündeki değerini çocuğa nakden ödeyerek dükkânın tamamını üzerinde tutabilir ya da tasarruf edilebilir orana karşılık gelen parayı alıp dükkânı mirasçıya bırakabilir. Böylece malın ekonomik bütünlüğü korunur.