TMK 65. Madde
(1) Üyelik için kanunda veya tüzükte aranılan nitelikleri sonradan kaybedenlerin dernek üyeliği kendiliğinden sona erer.
TMK 65. Madde Gerekçesi
Dernek üyeliğinin sona ermesi, bu ve bunu izleyen maddelerde “Kendiliğinden”, “çıkma ile” ve “çıkarılma ile” kenar başlıklarıyla üçayrımaddede düzenlenmiştir. Bu hükümde üyeliğin, kanunda ve ya dernek tüzüğünde öngörülen koşulların kaybıhâ linde kendiliğinden sona ereceği belirtilmiştir.
Açıklama
TMK Madde 65, dernek üyeliğinin herhangi bir karar veya beyana gerek kalmaksızın hukuken sona erdiği hâli, yani kendiliğinden sona ermeyi düzenler. Hükme göre, üyelik için kanunda veya tüzükte aranan nitelikleri sonradan kaybeden kişilerin dernek üyeliği kendiliğinden sona erer. Bu düzenleme, üyeliğin kazanılması için belirli koşulların arandığı durumlarda, o koşulların ortadan kalkmasının üyeliği de doğrudan etkilemesi mantığına dayanır. Madde, çıkma ile sona ermeyi düzenleyen TMK Madde 66 ve çıkarma ile sona ermeyi düzenleyen TMK Madde 67 ile birlikte üyeliğin sona erme hâllerini düzenleyen üçlü yapının ilk basamağını oluşturur. Üyelik koşullarının kaynağı ise hem kanun, özellikle üyelik ehliyetini belirleyen TMK Madde 64, hem de derneğin kendi tüzüğü olabilir.
Uygulamada kendiliğinden sona erme, fiil ehliyetinin yitirilmesi, tüzükte aranan bir mesleki sıfatın veya niteliğin kaybedilmesi ya da kanunen üyeliğe engel bir durumun ortaya çıkması gibi hâllerde gündeme gelir. Bu sona erme türünün ayırt edici özelliği, derneğin ayrıca bir çıkarma kararı almasına gerek bulunmamasıdır; nitelik kaybının gerçekleştiği anda üyelik hukuken son bulur. Bununla birlikte derneğin, üyelik kaydını defterden terkin etmesi ve durumu belgelendirmesi pratik açıdan gereklidir; çünkü çekişme hâlinde sona ermenin hangi tarihte ve hangi sebeple gerçekleştiğinin ispatı önem taşır. Örneğin tüzüğünde yalnızca belirli bir meslek odasına kayıtlı kişilerin üye olabileceği öngörülen bir dernekte, üyenin oda kaydının silinmesiyle birlikte dernek üyeliği de kendiliğinden sona erer.
Kendiliğinden sona ermenin sonuçları bakımından, üyeliği son bulan kişi TMK Madde 68 uyarınca dernek malvarlığında hak iddia edemez; ancak TMK Madde 70 gereğince üyelikte bulunduğu döneme ilişkin ödenti borcundan sorumluluğu devam eder. Sona ermenin gerçekleşip gerçekleşmediği ya da hangi tarihte gerçekleştiği konusunda uyuşmazlık çıkarsa, ilgili kişi tespit veya üyeliğin devam ettiğinin saptanması istemiyle mahkemeye başvurabilir. Yargıtay’ın yerleşik içtihadında, üyelik koşulunun kaybı hâlinde ayrı bir çıkarma kararına gerek olmaksızın üyeliğin kendiliğinden sona erdiği kabul edilmektedir. Somut bir örnekte, tüzüğünde üyelik için ‘fiil ehliyetine sahip olma’ koşulu yer alan bir dernekte, üyenin kısıtlanarak fiil ehliyetini yitirmesi hâlinde üyeliği TMK Madde 65 gereğince kendiliğinden sona erer; dernek bu durumu tespit edip kayıttan düşmekle yetinir, ayrıca bir disiplin işlemi yürütmesine gerek kalmaz.