TMK 67. Madde
(1) Tüzükte üyelerin çıkarılma sebepleri gösterilebilir.
(2) Tüzükte çıkarma sebepleri gösterilmişse, çıkarma kararına bu sebeplerin haklı sayılamayacağı iddiasıyla itiraz edilemez.
(3) Tüzükte çıkarma düzenlenmemişse üye, ancak haklı sebeple çıkarılabilir. Bu çıkarma kararına, haklı sebep bulunmadığı ileri sürülerek itiraz edilebilir.
TMK 67. Madde Gerekçesi
Maddede kişinin dernekten çıkarılmasıkonusu düzenlenmiştir. Çıkarılma sebeplerinin genelde dernek tüzüğünde gösterilmesi yaygın bir uygulamadır. Tüzükte bu konuda bir hüküm yoksa, üye ancak haklısebeplere dayanılarak dernekten çıkarılabilir. Üçüncüfıkra ile bu gibi durumlarda üyelikten çıkarılan kimseye çıkarma kararına karşıitiraz hakkıtanınmıştır.
Açıklama
TMK Madde 67, dernek üyeliğinin üyenin iradesi dışında, dernek kararıyla sona erdirilmesi olan çıkarma kurumunu düzenler ve bu konuda dernek özerkliği ile üyenin hukuki güvencesi arasında özenli bir denge kurar. Hükmün birinci fıkrası, çıkarma sebeplerinin tüzükte gösterilebileceğini belirterek derneğe iç disiplin düzenini şekillendirme serbestisi tanır. İkinci fıkra, tüzükte çıkarma sebepleri gösterilmişse, çıkarma kararına bu sebeplerin haklı sayılamayacağı iddiasıyla itiraz edilemeyeceğini öngörür. Üçüncü fıkra ise tüzükte çıkarma düzenlenmemişse üyenin ancak haklı sebeple çıkarılabileceğini ve bu karara haklı sebep bulunmadığı ileri sürülerek itiraz edilebileceğini hükme bağlar. Düzenleme, kendiliğinden sona ermeyi düzenleyen TMK Madde 65 ve çıkma ile sona ermeyi düzenleyen TMK Madde 66 ile birlikte üyeliğin sona erme hâllerini bütünler.
Uygulamada çıkarma kararı kural olarak yetkili organca, çoğunlukla genel kurul veya tüzükle yetkilendirilmişse yönetim kurulu tarafından alınır. Tüzükte çıkarma sebepleri açıkça sayılmışsa, sayılan sebebin gerçekleşip gerçekleşmediği denetlenir; ancak sebebin yerinde olup olmadığı, yani haklı olup olmadığı yargısal denetim dışında tutulur. Buna karşılık tüzükte hiçbir çıkarma sebebi öngörülmemişse, çıkarma yalnızca haklı sebebe dayanabilir ve haklı sebebin varlığı tam yargısal denetime tabidir. Bu noktada haklı sebep, üyelikle bağdaşmayan, derneğin amacını veya işleyişini ciddi biçimde zedeleyen ağır bir olguyu ifade eder; örneğin üyenin derneğin malvarlığını kötüye kullanması ya da sadakat borcunu ağır biçimde ihlal etmesi haklı sebep oluşturur. Çıkarma kararının üyeye usulüne uygun bildirilmesi de hak arama süresinin işlemesi bakımından önemlidir.
Çıkarılan üye, tüzükte çıkarma sebebi öngörülmüşse yalnızca o sebebin somut olayda gerçekleşmediğini, öngörülmemişse haklı sebebin bulunmadığını ileri sürerek karara karşı genel kurula itiraz edebilir ve sonrasında TMK Madde 83 kapsamında iptal davası açabilir. Yargıtay’ın yerleşik içtihadında, tüzükte gösterilen sebebe dayanan çıkarmada sebebin haklılığının değil yalnızca gerçekleşip gerçekleşmediğinin; tüzükte sebep gösterilmeyen çıkarmada ise haklı sebebin varlığının denetlendiği istikrarla kabul edilmektedir. Somut bir örnekte, tüzüğünde ‘aidatını üç yıl üst üste ödememe’ çıkarma sebebi olarak yer alan bir dernekte, bu koşul gerçekleşmişse üye sebebin haksızlığını ileri süremez; buna karşılık tüzükte hiç sebep sayılmayan bir dernekte üyenin sadece toplantıya katılmaması haklı sebep sayılmayacağından çıkarma kararı iptal edilir. Böylece TMK Madde 67, dernek disiplinini korurken keyfi çıkarmalara karşı üyeyi güvenceye alır.