TMK 68. Madde
(1) Dernek üyeleri eşit haklara sahiptirler. Dernek, üyeleri arasında dil, ırk, renk, cinsiyet, din ve mezhep, aile, zümre ve sınıf farkı gözetemez; eşitliği bozan veya bazı üyelere bu sebeplerle ayrıcalık tanıyan uygulamalar yapamaz.
(3) Her üyenin, derneğin faaliyetlerine ve yönetimine katılma hakkı vardır.
(4) Dernekten çıkan veya çıkarılan üye, dernek malvarlığında hak iddia edemez.
TMK 68. Madde Gerekçesi
Madde, Anayasanın 10 uncu maddesinde öngörülen eşitlik ilkesini tekrarlamaktadır. Buna göre, dernek üyeleri arasında herhangi bir ayırım yapılamayacağı ve dernek faaliyetlerine katılımda da üyelerin eşit haklara sahip olduğu vurgulanmıştır. Ayrıca maddede, yürürlükteki Kanunun 66 ncı maddesinde olduğu gibi, dernekten çıkan her üyenin, dernek malvarlığında hak iddia edemeyeceği hüküm altına alınmıştır.
Açıklama
TMK Madde 68, dernek üyeleri arasındaki ilişkiyi eşitlik temeli üzerine kurarak, Anayasa’nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesinin dernek hukukundaki özel görünümünü oluşturur. Hüküm, üyelerin eşit haklara sahip olduğunu belirttikten sonra dernek yönetimine, üyeler arasında dil, ırk, renk, cinsiyet, din ve mezhep, aile, zümre ve sınıf farkı gözetme ve bu nedenlerle bazı üyelere ayrıcalık tanıma yasağı getirir. Düzenleme, oy hakkını düzenleyen TMK Madde 69 ve ödenti yükümlülüğüne ilişkin TMK Madde 70 ile birlikte üyelik statüsünün hak ve ödev dengesini eşitlik zemininde kurar. Maddede ayrıca her üyenin derneğin faaliyetlerine ve yönetimine katılma hakkı ile dernekten ayrılan üyenin dernek malvarlığında hak iddia edemeyeceği kuralı yer alır.
Eşitlik ilkesi, dernek organlarının aldığı tüm kararlarda ve yürüttüğü uygulamalarda gözetilmesi gereken bir sınır oluşturur; tüzükte ya da genel kurul kararıyla belirli üye gruplarına haksız üstünlük tanıyan, onları faaliyet ve yönetime katılmaktan yoksun bırakan düzenlemeler geçersizdir. Bununla birlikte eşitlik, mutlak ve mekanik bir aynılık değil; aynı hukuki konumdaki üyelere aynı muamele anlamına gelir, dolayısıyla onursal üyeler ile asıl üyeler arasındaki oy ve aidat farkı eşitliğe aykırılık oluşturmaz. Maddenin getirdiği bir diğer önemli kural, üyeliği sona eren kişinin dernek malvarlığında pay talep edememesidir; çünkü dernek, kazanç paylaşımı amacı gütmeyen bir tüzel kişiliktir. Örneğin yıllarca yüksek bağış yapmış bir üye, ayrılırken katkısı oranında malvarlığından pay isteyemez.
Eşitlik ilkesinin ihlali, ayrımcılığa uğrayan üyenin TMK Madde 83 uyarınca ilgili genel kurul kararının iptalini istemesine olanak tanır; ayrıca ayrımcı uygulama bir disiplin veya çıkarma kararıyla birleştiğinde bu karar da haklı sebepten yoksun sayılarak iptale tabi olur. Yargıtay’ın yerleşik içtihadında, üyeler arasında haklı bir gerekçeye dayanmayan ayrım yapan kararların eşitlik ilkesine aykırılık nedeniyle geçersiz sayıldığı kabul edilmektedir. Somut bir örnekte, tüzüğünde yer almamasına rağmen yalnızca belirli bir meslek grubundan üyelere genel kurulda söz hakkı tanıyıp diğerlerini dışlayan bir dernekte, dışlanan üye bu uygulamaya dayalı kararların iptalini sağlayabilir. Böylece TMK Madde 68, dernek özerkliği içinde dahi üyelerin temel eşitlik güvencesini koruyarak, kollektif iradenin adil biçimde oluşmasını temin eder.