Açıklama

701. madde, elbirliği mülkiyeti içinde elbirliği mülkiyeti konusunu ele alarak kanun veya sözleşmeyle kurulan, paylara bölünmemiş bütünsel ortak mülkiyet düzeni amacına dönük bir kural ortaya koymaktadır. Maddenin açılış cümlesi — “Kanun veya kanunda öngörülen sözleşmeler uyarınca oluşan topluluk dolayısıyla mallara birlikte malik olanların mülkiyeti, elbirliği mülkiyetidir.” — düzenlemenin esas iskeletini ortaya koymakta; ardından gelen 1 fıkra konunun usul, sonuç ve istisna boyutlarını tamamlamaktadır. Hüküm, 743 sayılı önceki Medenî Kanun’un 629. maddesinden alınarak günümüz diline uyarlanmış; böylece kanun veya sözleşmeyle kurulan, paylara bölünmemiş bütünsel ortak mülkiyet düzeni bakımından Türk hukukunda yerleşik bir çerçeve sunulmuştur.

Madde 2 fıkradan oluşmakta ve her fıkra hükmün farklı bir yönünü düzenlemektedir. Birinci fıkra “Kanun veya kanunda öngörülen sözleşmeler uyarınca oluşan topluluk dolayısıyla mallara birlikte malik olanların mülkiyeti, elbirliği mülkiyetidir.” kuralını içermekte; İkinci fıkra “Elbirliği mülkiyetinde ortakların belirlenmiş payları olmayıp her birinin hakkı, ortaklığa giren malların tamamına yaygındır.” kuralını içermektetir. Fıkraların birlikte okunması, oybirliği ilkesi, payın belirsizliği, tasarruf birliği, sona erme (paylaşma veya kanun gereği) bakımından kuralın bütününü kavramayı sağlar; tek fıkra üzerinden değerlendirme yapmak yanlış sonuca götürür.

Madde, TMK 701-703, Miras hükümleri (640 vd.), TBK 620 vd., TTK (ortaklık türleri) ile bir bütün halinde uygulanır. elbirliği mülkiyetina ilişkin bir uyuşmazlıkta hâkim yalnız 701. maddeyi değil, TMK 640 (miras ortaklığı), 688 (paylı mülkiyet), TBK 620 (adi şirket ortaklığı) gibi komşu hükümleri de dikkate almak zorundadır. Bu bütünsel yorum, TMK m.1’deki kanunun sözü ve özüyle uygulanma ilkesinin 701. madde bakımından somutlaşmış halidir ve sistematik tutarlılığı güvenceye alır.

Yargısal uygulamada Yargıtay 8. ve 14. Hukuk Daireleri ile Hukuk Genel Kurulu, elbirliği mülkiyeti kapsamındaki uyuşmazlıklarda özellikle şu noktalara dikkat çekmektedir: tarafların gerçek iradesinin araştırılması, delillerin serbest takdir (HMK m.198) ilkesine göre değerlendirilmesi, maddenin emredici nitelikte hükümlerine aykırılığın re’sen gözetilmesi ve hakkın kötüye kullanılmasının (TMK m.2/f.2) denetlenmesi. Bu yaklaşım, maddenin kağıt üzerindeki normu uygulamada işlevsel kılar.

Günlük uygulamada bu madde, elbirliği mülkiyeti alanındaki sorunların çözümünde iskelet kuralı oluşturur. Hâkimin yapacağı değerlendirme; olayın koşullarını (tarafların sıfatı, zaman, yer, ekonomik değer), maddenin unsurlarını ve komşu hükümlerin getirdiği özel rejimi bir arada tartmayı gerektirir. Tarafların dayandığı olgular HMK m.25 kapsamında vakıa olarak sunulur; hukuki nitelendirme ise mahkemece re’sen yapılır. Bu ayrım, dilekçelerin teknik hazırlanmasında kritik öneme sahiptir.

Sonuç olarak Madde 701, elbirliği mülkiyeti alanındaki hukuki güvenliği destekleyen bir yapı taşıdır. Maddenin etkin biçimde işletilmesi için öğreti (Oğuzman, Serozan, Ayiter, Dural, Öz gibi yazarların eserleri), Yargıtay içtihadı ve Anayasa Mahkemesi’nin mülkiyet ile adil yargılanma kararları birlikte okunmalıdır. Bu kaynakların bir araya getirilmesi, uygulayıcıya kuralın yalnız soyut tarifini değil; gerçek uyuşmazlıklarda nasıl çalıştığını da gösterir. Böylelikle hükmün kağıt üzerindeki varlığı ile pratik yaşamdaki etkisi arasındaki mesafe kapanır.