TMK 727. Madde
(1) Su, gaz, elektrik ve benzerlerinin mecraları, işletmenin bulunduğu taşınmazın dışında olsalar bile, aksine bir düzenleme olmadıkça o işletmenin eklentisi ve işletme malikinin malı sayılır.
(2) Komşuluk hukukunun gerektirdiği hâller dışında bir taşınmazın böyle bir mecra ile aynî hak olarak yüklenmesi, ancak bir irtifak hakkı kurulması suretiyle olabilir.
(3) İrtifak hakkı, mecra dışarıdan görülmüyorsa tapu kütüğüne tesciliyle, dışarıdan görülüyorsa noterce düzenlenecek sözleşmeye dayanılarak mecranın yapılmasıyla doğar.
TMK 727. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 653 üncü maddesini karşılamaktadır. Madde İsviçre Medenî Kanununun 676 ncı maddesinde olduğu gibi üçfıkra hâ line getirilmiş. Arılaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Birinci fıkrada, yürürlükteki maddede yer alan “sınai teşebbüs” ifadesi yerine “işletme” sözcüğükullanılmış ve mecraların o işletmenin eklentisi ve işletme malikinin malısayılmasıesasıkabul edilmiştir. Maddenin ikinci fıkrası İsviçre Medenî Kanununun 676 ncı maddesinin ikinci fıkrasıesas alınmak suretiyle kaleme alınmıştır. Bu hükme göre komşuluk hukukunun gerektirdiği hâ ller 141 dışında, bir taşınmazın böyle bir mecra ile aynî hak olarak yüklenmesi, ancak bir irtifak hakkıkurulmasısuretiyle olabilecektir. Maddenin üçüncüfıkrasında yapılan değişiklikle, mecranın dışarıdan görüldüğühâ llerde, mecra irtifakının ancak noterce düzenlenecek bir sözleşme ile kurulabileceği esası getirilmiştir. Maddede bu irtifakın, taraflar arasında noterce sözleşmenin düzenlenmesiyle değil, bu sözleşmeye dayanılarak mecranın yapılmasıyla kurulabileceği esası getirilmiştir. Bunun sonucu olarak taraflar arasında noterce sözleşmenin düzenlenmesine rağmen, mecra kurulmamışsa irtifak hakkıdoğmayacaktır. Mecranın dışarıdan görülmediği hâ llerde ise, irtifak hakkının tapu kütüğüne tescil ile kurulabileceği esasıyürürlükteki metinde olduğu gibi korunmuş ve tekrar edilmiştir.
Açıklama
taşınmaz mülkiyetinin kazanılma biçimleri (işgal, yeni arazi oluşumu, tescile zorlama) alanında mecralar meselesi, Türk Medeni Kanunu’nun 727. maddesinde somut kurallara bağlanmıştır. Maddenin açılış cümlesi — “Su, gaz, elektrik ve benzerlerinin mecraları, işletmenin bulunduğu taşınmazın dışında olsalar bile, aksine bir düzenleme olmadıkça o işletmenin eklentisi ve işletme malik…” — düzenlemenin esas iskeletini ortaya koymakta; ardından gelen 2 fıkra konunun usul, sonuç ve istisna boyutlarını tamamlamaktadır. Hüküm, 743 sayılı önceki Medenî Kanun’un 653. maddesinden alınarak günümüz diline uyarlanmış; böylece tescil dışı kazandırma yolları ve sicilin gerçek hak durumuna uygun hale getirilmesi bakımından Türk hukukunda yerleşik bir çerçeve sunulmuştur.
Madde 3 fıkradan oluşmakta ve her fıkra hükmün farklı bir yönünü düzenlemektedir. Birinci fıkra “Su, gaz, elektrik ve benzerlerinin mecraları, işletmenin bulunduğu taşınmazın dışında olsalar bile, aksine bir düzenleme olmadıkça o işletmenin eklent…” kuralını içermekte; İkinci fıkra “Komşuluk hukukunun gerektirdiği hâller dışında bir taşınmazın böyle bir mecra ile aynî hak olarak yüklenmesi, ancak bir irtifak hakkı kurulması sureti…” kuralını içermekte; Üçüncü fıkra “İrtifak hakkı, mecra dışarıdan görülmüyorsa tapu kütüğüne tesciliyle, dışarıdan görülüyorsa noterce düzenlenecek sözleşmeye dayanılarak mecranın yapıl…” kuralını içermektetir. Fıkraların birlikte okunması, tescile zorlama davası, sahipsiz yerler, yeni arazi oluşumu, sahipsiz alanların devletin hükümranlığı bakımından kuralın bütününü kavramayı sağlar; tek fıkra üzerinden değerlendirme yapmak yanlış sonuca götürür.
Madde, TMK 716-727, Tapu Kanunu, Kıyı Kanunu, Orman Kanunu, 2644 sayılı Tapu Kanunu ile bir bütün halinde uygulanır. mecralarna ilişkin bir uyuşmazlıkta hâkim yalnız 727. maddeyi değil, TMK 704 (kural tescil), 715 (sahipsiz şeyler), 1025 (düzeltme davası) gibi komşu hükümleri de dikkate almak zorundadır. Bu bütünsel yorum, TMK m.1’deki kanunun sözü ve özüyle uygulanma ilkesinin 727. madde bakımından somutlaşmış halidir ve sistematik tutarlılığı güvenceye alır.
Yargıtay 1. ve 8. Hukuk Daireleri içtihatlarında, mecralar konulu davalarda maddenin koruduğu menfaatin niteliğine göre değerlendirme yapılmaktadır. Kararlarda öne çıkan ortak ölçüt; iddianın somut olayda maddenin unsurlarını tam karşılayıp karşılamadığı ve karşı tarafın savunmasının hakkaniyete uygun olup olmadığıdır. Hak düşürücü sürelerin re’sen gözetileceği, zamanaşımının ise ileri sürülmesi halinde değerlendirileceği de yerleşik kabul görmektedir.
Pratik açıdan 727. madde, hem dava açılırken hem de savunma kurulurken dikkatle işlenmelidir. mecralar iddiasının unsurları dilekçede sistematik biçimde sunulmalı; her unsur için hangi delile başvurulacağı HMK m.194 çerçevesinde açıkça gösterilmelidir. Karşı tarafın savunmasında kullanabileceği def’iler (zamanaşımı, ifa, takas, dürüstlük kuralı) önceden öngörülmeli; bilirkişi incelemesi gerektiren hususlar için usulüne uygun talep açılışta yapılmalıdır. Bu metodolojik titizlik, taşınmaz mülkiyetinin kazanılma biçimleri (işgal, yeni arazi oluşumu, tescile zorlama) alanındaki davaların öngörülebilir biçimde sonuçlanmasına hizmet eder.
Son değerlendirmede mecralar kapsamındaki davalarda başvurulacak yöntem şu üç aşamadan oluşur: ilk olarak maddenin sözünden hareketle hükmün kapsamı belirlenir; ardından sistematik konum ve komşu hükümler (TMK 704 (kural tescil), 715 (sahipsiz şeyler), 1025 (düzeltme davası)) ışığında yorum yapılır; son olarak da somut olayın koşulları hakkaniyet süzgecinden geçirilir. Bu aşamalı yaklaşım, Yargıtay’ın bozma sebeplerinden birini —maddenin dar veya geniş yorumu— ortadan kaldırır. Avukat ve hâkim için ortak nokta; maddenin lafzına sadık kalırken özünden uzaklaşmamak, öz adına lafzı bertaraf etmemektir.