TMK 87. Madde
(1) Dernekler, aşağıdaki hâllerde kendiliğinden sona erer:
1. Amacın gerçekleşmesi, gerçekleşmesinin olanaksız hâle gelmesi veya sürenin sona ermesi,
2. İlk genel kurul toplantısının kanunda öngörülen sürede yapılmamış ve zorunlu organların oluşturulmamış olması,
3. Borç ödemede acze düşmüş olması,
4. Tüzük gereğince yönetim kurulunun oluşturulmasının olanaksız hâle gelmesi,
5. Olağan genel kurul toplantısının iki defa üst üste yapılamaması.
(2) Her ilgili, sulh hâkiminden, derneğin kendiliğinden sonra erdiğinin tespitini isteyebilir.
TMK 87. Madde Gerekçesi
Madde yürürlükteki Kanunun 70 inci maddesini karşılamaktadır. Bu ve bunu izleyen iki maddede, derneğin sona erme sebepleri “Kendiliğinden”, “Genel kurul kararıile” ve “Mahkeme kararıile” kenar başlıklarıaltında üçmadde hâ linde düzenlenmiştir. Maddede derneğin kendiliğinden sona ereceği durumlar beşbent hâ linde belirtilmiştir.
Açıklama
TMK Madde 87, derneğin kendiliğinden sona ermesine yol açan sebepleri sınırlı biçimde sayarak sona erme rejiminin objektif yüzünü oluşturmaktadır. Hükme göre dernekler; amacın gerçekleşmesi, gerçekleşmesinin olanaksız hâle gelmesi veya sürenin sona ermesi, ilk genel kurul toplantısının kanunda öngörülen sürede yapılmaması ve zorunlu organların oluşturulmaması, borç ödemede acze düşülmesi, tüzük gereğince yönetim kurulunun oluşturulmasının olanaksız hâle gelmesi ve olağan genel kurul toplantısının iki defa üst üste yapılamaması hâllerinde kendiliğinden sona erer. İkinci fıkra, her ilgilinin sulh hâkiminden derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitini isteyebileceğini öngörür. Genel kurul kararıyla feshi düzenleyen TMK madde 88 ve mahkeme kararıyla feshi düzenleyen TMK madde 89 ile birlikte bu hüküm, derneğin sona erme yollarını tamamlayan üçlü sistemin ilk ayağını oluşturur.
Uygulama mekanizması bakımından bu hükümdeki sona erme, bir karara değil, kanunda sayılan maddi olgunun gerçekleşmesine bağlıdır; dolayısıyla sebep gerçekleştiği anda dernek hukuken sona ermiş sayılır ve sulh hâkiminin kararı yalnızca bu durumu tespit eder, kurucu değil bildirici niteliktedir. Amacın gerçekleşmesi veya olanaksız hâle gelmesi, derneğin varlık sebebinin ortadan kalkması anlamına gelir. İlk genel kurulun süresinde yapılmaması ve zorunlu organların kurulmaması, derneğin işlerlik kazanamadığını gösterir. Borç ödemede acze düşme, derneğin mali varlığının yükümlülüklerini karşılayamaz hâle gelmesidir. Yönetim kurulunun oluşturulamaması ve olağan genel kurulun iki kez üst üste yapılamaması ise derneğin organsal işleyişinin çökmesini ifade eder. Her ilgili, sulh mahkemesine başvurarak bu durumların tespitini isteyebilir.
Sona ermenin tespitiyle birlikte derneğin tüzel kişiliği tasfiye amacıyla devam eder ve TMK madde 90 ve devamındaki tasfiye hükümleri uygulanarak malvarlığı tasfiye edilir. Yargıtay içtihadında, kendiliğinden sona erme sebeplerinin gerçekleşmesi hâlinde tüzel kişiliğin sona erdiğinin tespitinin sulh mahkemesinden istenebileceği ve bu tespitin geçmişe etkili sonuç doğurduğu kabul edilmektedir. Somut bir örnekle: belirli bir köprünün yapımı amacıyla kurulan bir dernek, köprü tamamlandığında amacına ulaştığından kendiliğinden sona erer; benzer biçimde üye sayısı eriyerek yönetim kurulu oluşturulamayan veya iki yıl üst üste olağan genel kurulunu toplayamayan bir dernek de kendiliğinden sona erer. Bu hâllerde ilgililerden biri sulh hâkimine başvurarak sona ermenin tespitini ister ve tasfiye süreci başlatılır.