TMK 90. Madde
(1) Dernekler, amaçlarını gerçekleştirmek üzere, tüzüklerinde belirtilen çalışma konuları ve biçimleri doğrultusunda faaliyette bulunurlar.
(2) Yasaklanan veya izne bağlı faaliyetlerle ilgili kamu hukuku nitelikli özel kanun hükümleri saklıdır.
(3) Dernek faaliyetleri ile ilgili yasak ve sınırlamalara aykırılık hâlinde, Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkemece faaliyetten alıkoyma kararı verilebilir.
TMK 90. Madde Gerekçesi
Maddede derneklerin amacıdışında faaliyet gösteremeyecekleri belirtilmiştir. Derneğin amacı, tüzel kişi olarak derneğin hangi alanlarda çalışacağınıgösterir. Dernek, ilke olarak bu amacın gerçekleşmesini sağlayacak her türlüfaaliyette bulunabilir. Derneğin amaç ve faaliyet konularının dernek tüzüğünde belirtilmesi yaygın bir uygulamadır. Bu konular aynızamanda derneğin hak ve fiil ehliyetinin kapsamınıda belirler. Maddenin ikinci fıkrasında, yasaklanan ve ya izne bağlıfaaliyetlerle ilgili olarak özel kanun hükümlerine yoll ama yapılmıştır. 17
Açıklama
TMK Madde 90, derneklerin faaliyet alanını tüzükte belirtilen amaç ve çalışma konularıyla sınırlayarak dernek özgürlüğünün hukuki çerçevesini çizmektedir. Birinci fıkraya göre dernekler, amaçlarını gerçekleştirmek üzere tüzüklerinde belirtilen çalışma konuları ve biçimleri doğrultusunda faaliyette bulunur; bu kural, derneğin hak ve fiil ehliyetinin kapsamını da belirleyen temel ölçüttür. İkinci fıkra, yasaklanan veya izne bağlı faaliyetlerle ilgili kamu hukuku nitelikli özel kanun hükümlerini saklı tutarak genel rejimin yanında özel mevzuatın önceliğini güvence altına alır. Üçüncü fıkra ise yasak ve sınırlamalara aykırılık hâlinde Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkemece faaliyetten alıkoyma kararı verilebileceğini öngörür. Düzenleme, derneğin amacına ilişkin TMK madde 57 ve mahkeme kararıyla fesih bakımından TMK madde 89 ile birlikte okunmalı, 5253 sayılı Dernekler Kanunu çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Uygulama mekanizması bakımından derneğin tüzüğündeki amaç, derneğin hangi alanlarda çalışacağını ve ehliyetinin sınırlarını gösterir; dernek ilke olarak bu amacın gerçekleşmesini sağlayacak her türlü hukuki işlemi ve faaliyeti yürütebilir. Ancak amaç ile bağlantısı bulunmayan veya amacı aşan işlemler ehliyet dışı sayılabilir. Bazı faaliyet alanları özel kanunlarla yasaklanmış veya izne bağlanmış olabilir; örneğin belirli toplantı ve gösteriler, yardım toplama veya yabancı kaynak kullanımı özel mevzuat hükümlerine tabidir. Dernek, bu özel düzenlemelere uymak zorunda olup, genel faaliyet serbestliği bu sınırlar içinde geçerlidir. Mülki amirlik ve ilgili idari makamlar, derneğin faaliyetlerinin tüzükteki amaca ve özel mevzuata uygunluğunu denetler; aykırılık tespit edildiğinde idari ve adli süreçler işletilebilir.
Faaliyet yasak ve sınırlamalarına aykırılık hâlinde Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkeme, dava sonuçlanıncaya kadar dahi geçerli olabilecek bir önlem olarak derneği faaliyetten alıkoyabilir; aykırılığın sürmesi hâlinde TMK madde 89 uyarınca derneğin feshine kadar varan sonuçlar doğabilir. Yargıtay içtihadında, derneğin tüzükteki amacı dışına çıkan veya özel kanunlarca yasaklanan faaliyetlerinin, faaliyetten alıkoyma ve fesih yaptırımına temel oluşturabileceği kabul edilmektedir. Somut bir örnekle: sağlık alanında faaliyet göstermek üzere kurulmuş bir dernek, tüzüğünde dayanağı bulunmayan ticari bir işletme gibi faaliyet yürütmeye başlarsa, bu faaliyet amaç dışı sayılır. Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkeme önce faaliyetten alıkoyma kararı verebilir; derneğin yardım toplama gibi izne bağlı bir işi izinsiz yürütmesi hâlinde de özel mevzuat uyarınca ayrıca yaptırım uygulanır.