TMK 96. Madde
(1) Federasyonlar, kuruluş amaçları aynı olan en az beş derneğin, amaçlarını gerçekleştirmek üzere üye sıfatıyla bir araya gelmeleri suretiyle kurulur.
(2) Her federasyonun bir tüzüğü bulunur.
(3) Federasyon, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülkî amirine verilmesiyle tüzel kişilik kazanır.
TMK 96. Madde Gerekçesi
Maddede derneklerin üst kuruluşlar kurabilecekleri öngörülmüştür. Böylece derneklerin tüzüklerinde belirtilen amaç ve faaliyet alanlarında çalışan diğer dernekler ile bir federasyon çatısıaltında örgütlenerek güçlerini birleştirmelerine olanak sağlanmıştır. Aynıamaca yönelik derneklerin bir ara ya gelerek üst örgüt oluşturmalarının, derneklerin faaliyetlerini ülke çapında birleştirme, etkinleştirme ve tek başına yapamadıklarıfaaliyetleri ülke düzeyinde gerçekleştirmelerini sağlayacağından kuşku yoktur. Yine bu amaçla Dernekler Kanununun 34 üncü maddesindeki, üçderneğin amaçlarınıgerçekleştirmek üzere birara ya gelerek bir federasyon kurabileceklerine ilişkin hüküm değiştirilerek, daha demokratik katılımın sağlanması ve derneklerin seslerini daha iyi duyurabilmelerinin sağlanması için federasyonların bünyelerinin kalabalık olmasıgerekliliği göz önüne alınarak, en az beşderneğin bir federasyon kurabilecekleri öngörülmüştür.
Açıklama
TMK Madde 96, derneklerin üst örgütlenme biçimlerinden biri olan federasyonun kuruluşunu düzenleyerek dernek özgürlüğünün kolektif boyutunu kurumsallaştırmaktadır. Hükme göre kuruluş amaçları aynı olan en az beş derneğin, kendi amaçlarını gerçekleştirmek üzere üye sıfatıyla bir araya gelmesi gerekir; burada üye olanlar gerçek kişiler değil, bizzat tüzel kişiliğe sahip derneklerdir. Bu düzenleme, derneklere ilişkin TMK madde 56 ve devamı hükümleriyle bütünlük içinde okunmalı, ayrıca 5253 sayılı Dernekler Kanunu ve Dernekler Yönetmeliği ile birlikte değerlendirilmelidir. Anayasa madde 33’te güvence altına alınan örgütlenme özgürlüğünün uzantısı olan bu yapı, ortak amacı paylaşan derneklerin güç birliği yaparak ülke ölçeğinde etkinlik kazanmasına olanak tanır ve her federasyonun kendine ait bir tüzüğe sahip olmasını zorunlu kılar.
Federasyonun tüzel kişilik kazanması, kuruluş bildirimi ile tüzük ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülki amirine, yani vali veya kaymakama verilmesiyle gerçekleşir; bu yönüyle dernek kuruluşundaki bildirim sistemi federasyona da yansıtılmıştır ve ayrıca bir izin koşulu aranmaz. Kurucu derneklerin amaç birliği taşıması, yani aynı çalışma alanında faaliyet göstermesi maddi bir kuruluş şartıdır; farklı amaçlı derneklerin oluşturduğu yapı federasyon niteliği taşımaz. Tüzükte federasyonun amacı, organları, üyelik koşulları, genel kurulun toplanma usulü ve temsil yetkisi gösterilmelidir. Üye derneklerin federasyona katılması ve ayrılması kendi genel kurul kararlarına bağlı olup, federasyon kendi organları aracılığıyla bağımsız bir iradeyle yönetilir ve kurucu derneklerden ayrı bir malvarlığına sahiptir.
Kuruluş bildirimi ve belgelerinde eksiklik bulunması hâlinde mülki amirlik tamamlanması için süre verir; bu sürede eksiklik giderilmezse veya tüzük kanuna aykırıysa, Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkemece feshe kadar varan sonuçlar doğabilir. Federasyon, dernekler hukukunun denetim ve sona erme rejimine de tabidir. Yargıtay’ın yerleşik içtihadında, üst kuruluş niteliğindeki federasyonların da TMK’nın dernek hükümlerine tabi olduğu ve organ oluşturma ile genel kurul yükümlülüklerinin ihlalinin sona erme sebebi sayılabileceği vurgulanmaktadır. Somut bir örnekle: aynı meslek dalında faaliyet gösteren altı dernek, mesleki menfaatleri ülke düzeyinde temsil etmek üzere bir federasyon kurar, tüzüğünü hazırlayıp belgeleri valiliğe sunar ve bu anla tüzel kişilik kazanır. Beş derneklik asgari sayı sonradan dörde düşerse, federasyonun varlığı tehlikeye girer ve kendiliğinden sona erme tartışması gündeme gelir.