TBK 403. Madde
I. Sözleşmeyle işçiye ücretle birlikte üretilenden, cirodan veya kârdan belli bir pay verilmesi kararlaştırılmışsa, hesap dönemi sonunda bu pay, yasal hükümler veya genellikle kabul edilmiş ticari esaslar göz önünde tutularak belirlenir.
II. İşçiye belli bir pay verilmesi kararlaştırılan hâllerde, payın hesaplanmasında uyuşulamazsa işveren, işçiye veya onun yerine, birlikte kararlaştırdıkları ya da hâkimin atadığı bilirkişiye bilgi vermek ve bilginin dayanağını oluşturan işletmeyle ilgili defter ve belgeleri incelemesine sunmak; kârdan bir pay verilmesi kararlaştırılmışsa, işveren işçiye, istemi üzerine ayrıca yıl sonu kâr zarar cetvelini vermek zorundadır.
TBK 403. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 323 üncü maddesinin ikinci fıkrasını karşılamaktadır.
Tasarının iki fıkradan oluşan 402 nci maddesinde, ücretin işin sonucundan pay alma şeklinde olması düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununu 323 üncü maddesinin kenar başlığında kullanılan “II. İş sahibinin borçları / 1. Ücret / a. Miktarı” ibaresi, Tasarıda “c. İşin sonucundan pay alma” şekline dönüştürülmüştür.
Maddenin birinci fıkrasında, sözleşmeyle işçiye ücretle birlikte üretilenden, cirodan veya kârdan belli bir pay verilmesinin kararlaştırıldığı durumlarda, hesap dönemi sonunda bu payın belirlenmesinde yasal hükümler ile genellikle kabul edilmiş ticarî esasların göz önüne alınacağı belirtilmiştir.
Maddenin ikinci fıkrasında, işçiye belli bir pay verilmesinin kararlaştırıldığı durumlarda ise, payın hesaplanmasında uyuşulamazsa işverenin, işçiye veya onun yerine birlikte kararlaştırdıkları ya da hâkimin atadığı bilirkişiye bilgi vermek ve bilginin dayanağını oluşturan işletmeyle ilgili defter ve belgeleri incelemesine sunmak zorunda olduğu açıklanmıştır. Ayrıca, kârdan bir pay verilmesi kararlaştırılmışsa, işveren işçiye, istemi üzerine yıl sonu kâr zarar cetvelini vermek zorundadır.
Maddenin düzenlenmesinde kaynak İsviçre Borçlar Kanununun 322a maddesi göz önünde tutulmuştur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 403. maddesi, işçinin ücrete ek olarak üretim, ciro veya kârdan pay alma şeklinde bir ücret düzenlemesini düzenleyen hükümdür.
Maddenin birinci fıkrası temel kuralı koyar: sözleşmeyle işçiye ücretle birlikte üretilenden, cirodan veya kârdan belli bir pay verilmesi kararlaştırılmışsa, hesap dönemi sonunda bu pay, yasal hükümler veya genellikle kabul edilmiş ticari esaslar göz önünde tutularak belirlenir.
Bu hüküm, modern iş ilişkilerinde yaygın olan "performansa dayalı ücret" sistemlerini düzenler. İşçiye sabit ücrete ek olarak değişken ücret (pay) ödenebilir.
Pay türleri: 1. Üretilenden pay: üretim miktarına göre hesaplanır (piece work, parça başı ücret) 2. Cirodan pay: satış hacmine göre hesaplanır (satış elemanları için komisyon) 3. Kârdan pay: şirket kârına göre hesaplanır (üst yönetim için bonus)
"Yasal hükümler veya genellikle kabul edilmiş ticari esaslar" pay hesaplamasında önemlidir. Muhasebe standartları, mali tablolar, ticari teamüller kullanılır.
İkinci fıkra, pay hesaplama uyuşmazlıklarını düzenler: işçiye belli bir pay verilmesi kararlaştırılan hâllerde, payın hesaplanmasında uyuşulamazsa işveren, işçiye veya onun yerine, birlikte kararlaştırdıkları ya da hâkimin atadığı bilirkişiye bilgi vermek ve bilginin dayanağını oluşturan işletmeyle ilgili defter ve belgeleri incelemesine sunmak zorundadır.
Bu hüküm, şeffaflık yükümlülüğü getirir. İşveren, pay hesaplamasını gizleyemez. İşçiye veya temsilcisine (bilirkişi) gerekli belgeleri göstermek zorundadır.
Bilgi verme yükümlülüğü: işyerindeki muhasebe kayıtları, satış raporları, üretim verileri incelemeye açılmalıdır. Ticari sır nedeniyle bazı sınırlamalar olabilir, ancak işçinin payını hesaplamak için gerekli bilgiler verilmelidir.
Kâr payı özel durumu: kârdan bir pay verilmesi kararlaştırılmışsa, işveren işçiye, istemi üzerine ayrıca yıl sonu kâr zarar cetvelini vermek zorundadır.
Bu hüküm, kâr payı alacak işçiye mali tabloları görme hakkı verir. İşçi, kendi payını doğrulamak için yıllık bilanço ve kâr/zarar tablosuna erişebilir.
Uygulamada: performansa dayalı ücret sistemleri yaygındır. Satış elemanları için komisyon, yöneticiler için bonus, üretim hattında çalışanlar için parça başı ücret gibi pratikler. Bu madde, tüm bu sistemlerin hukuki çerçevesini belirler.