TBK 404. Madde

I. İşçiye belli işlerde aracılık yapması karşılığında işverence bir ücret ödeneceği kararlaştırılmışsa, aracılık yapılan işlemin üçüncü kişi ile geçerli olarak kurulmasıyla işçinin istem hakkı doğar.

II. Borçların kısım kısım ifa edileceği sözleşmeler ile sigorta sözleşmelerinde, her kısma ilişkin ücret isteminin bu kısma ilişkin borcun muaccel olmasıyla veya yerine getirilmesiyle doğacağı yazılı olarak kararlaştırılabilir.

III. İşçinin aracılığı suretiyle işveren ile üçüncü kişi arasında kurulan sözleşme, işveren tarafından kusuru olmaksızın ifa edilmezse veya üçüncü kişi borçlarını yerine getirmezse, ücret istemine yönelik hak sona erer. Sadece kısmi ifa hâlinde, ücretten orantılı olarak indirim yapılır.

IV. Sözleşmeyle işçiye, kendisine ödenecek aracılık ücretinin hesabını tutma yükümlülüğü getirilmemişse, işveren işçiye ücretin muaccel olduğu her dönem için, bu ücrete tabi işlemleri de içeren yazılı hesap vermekle yükümlüdür.

V. Hesabı gözden geçirme ihtiyacı ortaya çıkarsa işveren, işçiye veya onun yerine, birlikte kararlaştırdıkları ya da hâkimin atadığı bilirkişiye bilgi vermek ve bilginin dayanağını oluşturan işletmeyle ilgili defter ve belgeleri onun incelemesine sunmak zorundadır.

TBK 404. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununda yer verilmeyen, “d Aracılık ücreti” kenar başlıklı yeni bir maddedir.

Tasarının beş fıkradan oluşan 403 üncü maddesinde, belli işlerde aracılık yapması halinde işçiye ödenecek aracılık ücreti düzenlenmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında, işçiye belli işlerde aracılık yapması karşılığında işverence bir ücret ödenmesi kararlaştırıldığı takdirde, işçinin istem hakkının, aracılık yapılan işlemin üçüncü kişi ile geçerli olarak kurulduğu anda doğacağı belirtilmiştir.

Maddenin ikinci fıkrasına göre, “borçların kısım kısım ifa edileceği sözleşmeler ile sigorta sözleşmelerinde, her kısma ilişkin ücret isteminin, bu kısma ilişkin borcun muaccel olmasıyla veya yerine getirilmesiyle doğacağı yazılı olarak kararlaştırılabilir.”

Maddenin üçüncü fıkrasına göre, işçinin aracılığı suretiyle işveren ile üçüncü kişi arasında kurulan sözleşme işverence kusuru olmaksızın ifa edilmezse veya üçüncü kişi borçlarını yerine getirmezse, ücret istemine yönelik hak sona erer; sadece kısmî ifa hâlinde ise, ücretten orantılı olarak indirim yapılır.

Maddenin dördüncü fıkrasında, sözleşmeyle işçiye, kendisine ödenecek aracılık ücretinin hesabını tutma yükümlülüğü getirilmemişse, işverenin işçiye ücretin muaccel olduğu her dönem için bu ücrete tâbi işlemleri de içeren yazılı şekilde hesap vermekle yükümlü olduğu belirtilmiştir.

Maddenin son fıkrasına göre, “hesabı gözden geçirme ihtiyacı ortaya çıkarsa işveren, işçiye veya onun yerine birlikte kararlaştırdıkları ya da hâkimin atadığı bilirkişiye bilgi vermek ve bilginin dayanağını oluşturan işletmeyle ilgili defter ve belgeleri onun incelemesine sunmak zorundadır.”

Maddenin düzenlenmesinde, kaynak İsviçre Borçlar Kanununun 322b ve 322c maddesi göz önünde tutulmuştur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 404. maddesi, işçiye aracılık yaptığı işlemlerden ücret ödenmesini düzenleyen detaylı bir hükümdür.

Maddenin birinci fıkrası temel kuralı koyar: işçiye belli işlerde aracılık yapması karşılığında işverence bir ücret ödeneceği kararlaştırılmışsa, aracılık yapılan işlemin üçüncü kişi ile geçerli olarak kurulmasıyla işçinin istem hakkı doğar.

Bu hüküm, komisyon/aracılık ücreti sistemini düzenler. Satış elemanı, emlakçı çalışanı, komisyoncu gibi pozisyonlar buraya girer.

Temel prensip: aracılık ücreti hakkı, üçüncü kişi ile sözleşmenin geçerli olarak kurulması anında doğar. Yani işçi müşteri bulur, sözleşme yapılır, ücret hakkı doğar.

İkinci fıkra, bazı özel sözleşmelerde ücretin muacceliyetini düzenler: borçların kısım kısım ifa edileceği sözleşmeler ile sigorta sözleşmelerinde, her kısma ilişkin ücret isteminin bu kısma ilişkin borcun muaccel olmasıyla veya yerine getirilmesiyle doğacağı yazılı olarak kararlaştırılabilir.

Bu hüküm, taksitli satış veya sigorta gibi işlemlerde komisyonun kısım kısım ödenmesini sağlar. Her taksit ödemesi veya her kısım ifa edildiğinde komisyonun ilgili bölümü muaccel olur. Bu düzenleme yazılı olarak kararlaştırılmalıdır.

Üçüncü fıkra, sözleşmenin yerine getirilmemesi durumunu düzenler: işçinin aracılığı suretiyle işveren ile üçüncü kişi arasında kurulan sözleşme, işveren tarafından kusuru olmaksızın ifa edilmezse veya üçüncü kişi borçlarını yerine getirmezse, ücret istemine yönelik hak sona erer. Sadece kısmi ifa hâlinde, ücretten orantılı olarak indirim yapılır.

Bu hüküm, komisyonun kesin olmadığını gösterir. Sözleşme gerçekten tamamlanırsa komisyon tam; kısmen tamamlanırsa orantılı; hiç tamamlanmazsa sıfır olur.

Önemli koşul: işverenin kusuru olmadan ifasızlık olmalıdır. Eğer işveren kendi kusuruyla sözleşmeyi ifa etmiyorsa, işçinin hakkı korunur.

Dördüncü fıkra, ücret hesabının tutulmasını düzenler: sözleşmeyle işçiye, kendisine ödenecek aracılık ücretinin hesabını tutma yükümlülüğü getirilmemişse, işveren işçiye ücretin muaccel olduğu her dönem için, bu ücrete tabi işlemleri de içeren yazılı hesap vermekle yükümlüdür.

Bu hüküm, şeffaflık sağlar. İşveren, komisyon hesabının nasıl yapıldığını yazılı olarak işçiye bildirmelidir. Hangi sözleşmeler için ne kadar komisyon olduğu detaylı listelenmelidir.

Beşinci fıkra, gerektiğinde denetim hakkı verir: hesabı gözden geçirme ihtiyacı ortaya çıkarsa işveren, işçiye veya onun yerine, birlikte kararlaştırdıkları ya da hâkimin atadığı bilirkişiye bilgi vermek ve bilginin dayanağını oluşturan işletmeyle ilgili defter ve belgeleri onun incelemesine sunmak zorundadır.

Bu hüküm, işçiye denetim hakkı verir. Komisyon hesabında tereddüt varsa işçi, kendisi veya atanmış bilirkişi aracılığıyla defter ve belgeleri inceleyebilir.

Uygulamada: satış/pazarlama sektöründe, gayrimenkul sektöründe, sigorta satışında komisyon sistemleri yaygındır. Bu madde, tüm bu alanlarda işçi-işveren ilişkilerinin hukuki çerçevesini oluşturur.