Açıklama

TMK m.678, mirasın açılmasından önce yapılan sözleşmeler başlığı altında paylaşma sözleşmesi ve miras payı üzerindeki sözleşmelernın işleyişinde önemli bir düğüm noktasını düzenlemektedir. Maddenin açılış cümlesi — “Mirasbırakanın katılması veya izni olmaksızın bir mirasçının henüz açılmamış bir miras hakkında diğer mirasçılar veya üçüncü bir kişi ile yapacağı sözleşmeler geçerli değ…” — düzenlemenin esas iskeletini ortaya koymakta; ardından gelen 1 fıkra konunun usul, sonuç ve istisna boyutlarını tamamlamaktadır. Hüküm, 743 sayılı önceki Medenî Kanun’un 613. maddesinden alınarak günümüz diline uyarlanmış; böylece paylaşmanın sözleşmeyle yapılmasında şekil koşulları ve üçüncü kişilerin korunması bakımından Türk hukukunda yerleşik bir çerçeve sunulmuştur.

Madde 2 fıkradan oluşmakta ve her fıkra hükmün farklı bir yönünü düzenlemektedir. Birinci fıkra “Mirasbırakanın katılması veya izni olmaksızın bir mirasçının henüz açılmamış bir miras hakkında diğer mirasçılar veya üçüncü bir kişi ile yapacağı söz…” kuralını içermekte; İkinci fıkra “Böyle bir sözleşme gereğince yerine getirilmiş olan edimlerin geri verilmesi istenebilir.” kuralını içermektetir. Fıkraların birlikte okunması, paylaşma sözleşmesi, miras payının temliki, resmî şekil, açılmamış miras üzerinde sözleşme bakımından kuralın bütününü kavramayı sağlar; tek fıkra üzerinden değerlendirme yapmak yanlış sonuca götürür.

Madde, TMK 676-682, TBK genel hükümleri, Noterlik Kanunu m.89 ile bir bütün halinde uygulanır. mirasın açılmasından önce yapılan sözleşmelerna ilişkin bir uyuşmazlıkta hâkim yalnız 678. maddeyi değil, TMK 612 (mirastan feragat), 678 (miras payının temliki), 679 (açılmamış miras sözleşmesi) gibi komşu hükümleri de dikkate almak zorundadır. Bu bütünsel yorum, TMK m.1’deki kanunun sözü ve özüyle uygulanma ilkesinin 678. madde bakımından somutlaşmış halidir ve sistematik tutarlılığı güvenceye alır.

Yargıtay 14. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu kararları, mirasın açılmasından önce yapılan sözleşmeler konusundaki uyuşmazlıkları maddenin lafzı ile koruduğu menfaat arasındaki dengeyi gözeterek çözmüştür. Yerleşik içtihatta ispat yükü açıkça davacıya yüklenmiş; iddianın somut belgelerle veya tanıkla desteklenmesi aranmıştır. Hâkimin re’sen dikkate alacağı hususlar ile tarafların ileri sürmesi gereken hususlar net biçimde ayrılmakta; usul ekonomisi ilkesi (HMK m.30) de bu ayrımda rol oynamaktadır.

Uygulama açısından 678. madde, paylaşma sözleşmesi ve miras payı üzerindeki sözleşmeler alanındaki uyuşmazlıklarda sıkça dayanılan temel hükümlerdendir. Avukat, mirasın açılmasından önce yapılan sözleşmeler kapsamındaki bir talebi ileri sürerken maddenin unsurlarının her birini somut olayda ayrı ayrı ispatlamalı; ilgili yardımcı mevzuat (TMK 676-682, TBK genel hükümleri) referanslarıyla iddiayı güçlendirmeli; varsa hak düşürücü süreleri ve zamanaşımını dikkatle izlemelidir. Dava dilekçesinde unsurların tek tek karşılanması, savunmada ise karşı delillerin zamanında sunulması, iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağının sınırları içinde değerlendirilmelidir.

Son olarak belirtmek gerekir ki 678. madde, paylaşma sözleşmesi ve miras payı üzerindeki sözleşmeler içinde paylaşmanın sözleşmeyle yapılmasında şekil koşulları ve üçüncü kişilerin korunması amacına hizmet eden bir koruma hükmüdür. Maddenin koruduğu menfaat; kanunun bütünü içinde benzer amaçla konulmuş diğer hükümlerle (TMK m.2 dürüstlük, TMK m.4 hakkaniyet, TBK m.49 haksız fiil) birlikte değerlendirilmelidir. Uyuşmazlıkta tarafların karşılıklı iddialarını dayandırdıkları olguların ispat yükü, TMK m.6 uyarınca iddia eden tarafa düşer; ancak kanunun aksine bir karine getirdiği durumlarda bu yük tersine döner. Hak arayan tarafın, delilleri dava açılırken eksiksiz sunması; karşı tarafın ise süresi içinde savunmasını somutlaştırması, davanın sağlıklı sonuçlanmasının olmazsa olmaz koşuludur.