Senet Fotokopisi Geçerli mi? Bono ve Çekte Zorunlu Unsurlar, Adres, Yazı ile Rakam Farkı ve Taksitli Senet

Bir alacak için elde senedin yalnız fotokopisi kalmışsa akla gelen ilk soru şudur: senet fotokopisi geçerli mi? Ayrıca benzer tereddütler senedin kendisinde de doğar. Kırtasiyeden alınan formun ya da düz A4 kâğıdın yeterli olup olmadığı, senette adres zorunlu mu sorusu ve yazı ile rakam farkı bunların başında gelir. Çek alan kişi ise çoğu zaman çekte lehtar zorunlu mu diye sorar. Bu soruların cevabı TTK’nın bono ve çek hükümlerinde, İİK’nın kambiyo takibine ilişkin maddelerinde ve 5941 sayılı Çek Kanunu’nda yer alır. Yazı, senedin kambiyo senedi sayılması için gereken unsurları ve fotokopinin hangi işlemde yetip yetmediğini anlatıyor. Senet geçersiz sayılırsa alacağın hangi yollarla istenebileceği de ayrıca ele alınıyor.

Son güncelleme: 19.10.2026 · Mevzuat kontrolü: 19.10.2026 tarihli mevzuat.gov.tr metinlerine göre yapıldı. Kontrol; TTK, İİK, HMK, TBK, TKHK, 5941 sayılı Çek Kanunu ve Harçlar Kanunu metinlerini kapsadı.

Senet Fotokopisi Geçerli mi Sorusunda İlk Adım: Senedin Türü

Günlük dilde “senet” kelimesi birbirinden farklı belgeler için kullanılır. Kanun bakımından ise ilk ayrım, belgenin bono (emre yazılı senet), çek ya da adi senet olup olmadığıdır. Bono ve çek kambiyo senetleridir ve TTK’nın sıkı şekil kurallarına tabidir. Adi senet ise kambiyo senedi niteliği taşımayan, borcu gösteren imzalı belgedir ve ispat bakımından HMK hükümlerine tabidir.

Bu ayrım sonucu baştan belirler. Buna göre kambiyo senedi niteliği taşıyan belgeyle alacaklı, İİK m. 167 ve devamındaki maddelerde düzenlenen özel takip yoluna başvurabilir. Üstelik bu yolda borçlunun itiraz imkânları sınırlıdır ve süreler kısadır. Belge kambiyo senedi sayılmazsa bu özel yol kapanır; mevcut bir alacak ise bu sebeple ortadan kalkmaz ve genel hükümlere göre istenir. Bu nedenle senet fotokopisi geçerli mi sorusu iki ayrı soruya bölünür: fotokopiyle kambiyo takibi yapılabilir mi ve fotokopi alacağın ispatında işe yarar mı?

Ayrıca senedin hangi ilişkide verildiği de önemlidir. Karşı taraf ticari veya mesleki amaçla hareket ediyor, senedi veren kişi ise tüketiciyse TKHK hükümleri devreye girer. Kanun bu durumda senet düzenlenmesine ayrı sınırlar getirir; bu konu aşağıda taksitli senet başlığında anlatılmıştır. Kambiyo hükümlerinin tamamı 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu resmî metni içinde yer alır.

Bononun Zorunlu Unsurları: TTK m. 776

TTK m. 776/1, bono veya emre yazılı senedin içermesi gereken yedi unsuru sayar. Metinde “bono” ya da “emre yazılı senet” kelimesi bulunmalıdır; belge başka dilde yazılmışsa o dildeki karşılığı yeterlidir. Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi ikinci unsurdur. Vade, ödeme yeri, kime veya kimin emrine ödeneceği ile düzenlenme tarihi ve yeri diğer unsurlardır. Son unsur ise düzenleyenin imzasıdır.

Bu listede bulunmayan bir bilginin yokluğu, senedi kanun bakımından bono olmaktan çıkarmaz. Örneğin borçlunun adresi, kimlik numarası ya da borcun sebebi listede yer almaz. Düzenleyenin adının ayrıca yazılması da sayılan unsurlar arasında değildir; kanunun aradığı unsur düzenleyenin imzasıdır. Bununla birlikte imzanın kime ait olduğunun anlaşılması için ad ve kimlik bilgisinin yazılması ispatı kolaylaştırır.

Bedel unsurundaki “kayıtsız ve şartsız” ifadesi ayrıca önem taşır. Ödeme vaadi bir şarta bağlanmışsa, örneğin “mal teslim edilirse ödenecektir” yazılmışsa, bu unsurun gerçekleşip gerçekleşmediği tartışma konusu olur. Dolayısıyla böyle bir kayıt senedin bono niteliğini tehlikeye sokabilir. Sonuç ise senet metninin bütünü değerlendirilerek belirlenir.

Eksik Unsur Bonoyu Nasıl Etkiler?

TTK m. 777/1’e göre m. 776’da gösterilen unsurlardan birini içermeyen senet bono sayılmaz. Aynı maddenin ikinci ilâ dördüncü fıkraları ise üç eksikliği kanuni karineyle tamamlar. Buna göre vadesi gösterilmemiş bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bono sayılır. Ayrıca açıklık yoksa senedin düzenlendiği yer, ödeme yeri ve aynı zamanda düzenleyenin yerleşim yeri sayılır. Düzenlendiği yer gösterilmeyen bono ise düzenleyenin adının yanında yazılı olan yerde düzenlenmiş sayılır.

Buna karşılık bu karinelerin dışında kalan eksikliklerde sonuç ağırdır. Bono kelimesi, bedel, lehtarın adı, düzenlenme tarihi ya da imza eksikse senet bono sayılmaz. Aynı şekilde düzenlenme yeri yazılmamış ve düzenleyenin adı yanında bir yer de gösterilmemişse kanunun tamamlayıcı karinesi işlemez. Ödeme yerinin eksikliği ise düzenlenme yeri yazılı olduğu sürece karineyle giderilir.

Unsurları eksik bırakılarak imzalanan senet sonradan doldurulabilir. TTK m. 680, tamamen doldurulmadan tedavüle çıkarılan poliçenin aradaki anlaşmalara aykırı doldurulmasını düzenler. Hüküm m. 778/2 yoluyla bonoya da uygulanır. Buna göre anlaşmaya aykırı doldurma iddiası kural olarak hamile karşı ileri sürülemez. Ancak hamil senedi kötüniyetle iktisap etmiş ya da iktisap sırasında kendisine ağır kusur isnadı mümkünse durum değişir. Öte yandan kanun, eksik unsurun hangi anda aranacağına ilişkin ayrı bir hüküm içermez; bu nokta somut olaya göre değerlendirilir. Unsur eksikliği itirazıyla karşılaşmamak için senedin takibe konulmadan önce eksiksiz doldurulmuş olması güvenli olur.

Senette Adres Zorunlu mu? Kimlik Numarası Gerekir mi?

Senette adres zorunlu mu sorusunun cevabı bono bakımından olumsuzdur; TTK m. 776 adresi unsur olarak saymaz. Kanunun aradığı ise ödeme yeri ile düzenlenme yeridir. Öte yandan kanun bu yerlerin hangi ayrıntıyla yazılacağına ilişkin ayrı bir hüküm içermez. Bunlar da yoksa m. 777’deki karineler devreye girer ve düzenleyenin adı yanındaki yer önem kazanır.

Adresin bono unsuru olmaması, adresin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Nitekim borçlunun yerleşim yeri, icra takibinde ödeme emrinin tebliği ve yetkili icra dairesinin belirlenmesi bakımından işe yarar. Ödeme yeri ise kambiyo hukukunda ibraz ve ödeme işlemlerinin yapılacağı yeri gösterir. Senette adres zorunlu mu diye soran alacaklı için pratik sonuç şudur: adres geçerlilik şartı değildir, ancak takibi kolaylaştırır.

Kimlik numarası için de bonoda aynı sonuç geçerlidir; TTK m. 776 bonoda kimlik numarası aramaz. Çekte ise ayrı bir düzenleme vardır. 5941 sayılı Kanunun 2. maddesinin yedinci fıkrası, çek yaprağına hesap sahibi gerçek kişinin kimlik numarasının, tüzel kişide varsa MERSİS numarasının yazılmasını öngörür. Ayrıca hesap sahibi ile düzenleyen farklı kişilerse düzenleyenin kimlik numarası da yazılır. Tüzel kişi adına çek düzenleyen kişinin adı ve soyadı da çek üzerine açıkça yazılır (m. 2/8). Bununla birlikte aynı maddenin dokuzuncu fıkrasına göre TTK’daki unsurları taşıyan çekin bu koşullara aykırılığı geçerliliğini etkilemez.

Bu nedenle senette adres zorunlu mu ve kimlik numarası şart mı soruları, bono ile çekte farklı kanunlara göre cevaplanır. Bonoda bu bilgiler ispat ve takip kolaylığı sağlar. Çekte ise bu bilgiler çek yaprağına yazılır; eksiklikleri geçerliliği değil, bankanın ve hesap sahibinin yükümlülüklerini ilgilendirir.

A4 Kâğıda veya Kırtasiye Formuna Yazılan Senet Geçerli mi?

Kanun bono için belirli bir kâğıt, matbu form ya da resmî basılı evrak aramaz. TTK m. 776’daki unsurları taşıyan senet, düz bir A4 kâğıda elle ya da bilgisayarla yazılmış olsa da bono niteliği kazanabilir. Aynı şekilde kırtasiyelerde satılan hazır senet formları da bu bakımdan ayrıcalıklı değildir. Formda “bono” kelimesi ve diğer unsurlar yer alıyorsa ve boşluklar doldurulmuşsa sonuç değişmez.

İmza bakımından ise sıkı bir kural vardır. TTK m. 756’ya göre poliçe üzerindeki beyanların el ile imza edilmesi gerekir. Başka bir deyişle el ile atılan imza yerine mekanik bir araç, onaylanmış bir işaret ya da resmî bir şahadetname kullanılamaz. Bu hüküm m. 778/1 ile bonoya, m. 818/1 ile çeke de uygulanır. Bu nedenle kâğıt senette bilgisayarda basılmış bir ad ya da taranmış bir imza görüntüsü, el ile atılmış imzanın yerini tutmaz. Elle imza kuralının metni TTK m. 756 el ile imza şartı sayfasında yer alır. Öte yandan TBK m. 15 güvenli elektronik imzaya el yazısıyla atılmış imzanın sonuçlarını tanır; bu kuralın kambiyo senetlerine etkisi ayrı bir inceleme konusudur.

Çekte ise durum farklıdır. Örneğin A4 kâğıda yazılmış bir “çek”, TTK m. 780’deki banka seri numarası ve karekod unsurlarını taşımaz. Türkiye’de ödenecek çeklerde muhatap ancak bir banka olabilir ve çek defterleri bankalarca bastırılır (TTK m. 782, 5941 s. K. m. 2/5). Bu yüzden kırtasiye kâğıdına yazılan bir ödeme talimatı çek sayılmaz. Banka dışındaki bir kişi üzerine düzenlenen çek ise TTK m. 782/2’ye göre yalnız havale hükmündedir.

Senet Fotokopisi Geçerli mi? Kambiyo Takibinde Asıl Şartı

İİK m. 167/2’ye göre kambiyo senedine dayanarak takip yapan alacaklı, takip talebine senedin aslını ve borçlu sayısı kadar onaylı örneğini eklemek zorundadır. Başka bir deyişle kanun burada fotokopiyle yetinmez. Ayrıca icra memuru m. 168’e göre senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse ödeme emri gönderir. Bu nedenle kambiyo senetlerine özgü haciz ya da iflas yolu, senedin aslı olmadan kural olarak işletilemez. Kambiyo takibi açısından senet fotokopisi geçerli mi sorusunun cevabı, kanun metnine göre olumsuzdur; kısmi ödemede bankanın verdiği onaylı çek fotokopisi bunun istisnasıdır.

Asıl şartının bir mantığı vardır. TTK m. 645’e göre kıymetli evrak, içerdiği hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği ve devredilemediği senettir. TTK m. 646 da borçlunun ancak senedin teslimi karşılığında ödemekle yükümlü olduğunu belirtir. Fotokopi ise senedin kimin elinde olduğunu göstermez. Örneğin senet başkasına ciro edilmiş, ödenip borçluya iade edilmiş ya da kaybolmuş olabilir.

Dava ve Genel Takipte Senet Fotokopisi Geçerli mi?

Kambiyo yolunun kapanması, alacağın istenemeyeceği anlamına gelmez. Nitekim alacaklı genel haciz yoluyla ilamsız takip başlatabilir. Alacak belgeye dayanıyorsa takip talebiyle belgenin aslı ya da alacaklının veya temsilcisinin onayladığı, borçlu sayısından bir fazla örneği verilir (İİK m. 58). Borçlu ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra dairesine itiraz ederse takip durur (İİK m. 62, 66). Alacaklı bu durumda itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde itirazın iptali davası açabilir (İİK m. 67). Bu davanın şartları itirazın iptali davası süresi ve açma şartları yazısında ayrıca incelenmiştir.

Dava aşamasında fotokopi bir belge olarak sunulabilir; HMK m. 199 belgeyi geniş tanımlar. Ancak HMK m. 216’ya göre mahkeme kendiliğinden ya da taraflardan birinin talebiyle belgenin aslının verilmesini isteyebilir. Özellikle borçlu imzayı veya içeriği inkâr ederse fotokopinin ispat değeri tartışmalı hâle gelebilir. Bu nedenle dava bakımından senet fotokopisi geçerli mi diye soran alacaklı için güvenli yol, aslını korumak ve gerektiğinde mahkemeye sunmaktır.

Senedin aslı beklenmeyen bir olay ya da zorlayıcı bir nedenle kaybolmuşsa HMK m. 203/1-e senetle ispat zorunluluğuna istisna tanır. Buna göre kaybolduğu kanısını kuvvetlendiren delil veya emare bulunursa tanık dinlenebilir. Ancak bu istisna ispat kuralıdır; kambiyo takibindeki asıl şartını kaldırmaz.

Suret ile Fotokopi Farkı: Suret Hükümleri Karşısında Senet Fotokopisi Geçerli mi?

TTK m. 746, poliçe hamiline poliçe suretleri çıkarma hakkı tanır ve hüküm m. 778/1 ile bonoya da uygulanır. Suret, cirolar ve diğer bütün kayıtlarla birlikte senedin aslını aynen içermeli ve nerede bittiğini göstermelidir. Ayrıca suret aslı gibi ciro edilebilir ve aval taahhüdüne konu olabilir. TTK m. 747’ye göre suret, senet aslının kimin elinde bulunduğunu da göstermelidir.

Bu kurum, fotokopi makinesinden alınan kopyayla karıştırılmamalıdır. Çünkü suretin hukuki sonuçları kanundaki şekil şartlarına bağlıdır. Sıradan bir fotokopi ise bu şartları taşımadığı için senet aslının yerini tutmaz. Senet fotokopisi geçerli mi sorusunu suret hükümleriyle cevaplamaya çalışmak bu nedenle yanıltıcı olabilir.

Asıl Kaybolduysa Senet Fotokopisi Geçerli mi?

Senedin aslı kaybolmuşsa elde kalan fotokopi kambiyo takibine yetmez. Bu durumda TTK m. 757 ve devamındaki iptal hükümleri devreye girer; bu hükümler m. 778/1-ı ile bonoya da uygulanır. İradesi dışında senet elinden çıkan kişi, ödeme veya hamilin yerleşim yerindeki asliye ticaret mahkemesine başvurabilir. Ayrıca senedi ele geçiren kişi bilinmiyorsa senedin iptaline karar verilmesi istenebilir. İptal sürecinin ayrıntıları çek ve diğer kıymetli evrakların iptali yazısında anlatılmıştır.

Çekte Senet Fotokopisi Geçerli mi? Bankanın Onaylı Fotokopisi

Çek bakımından 5941 sayılı Kanun özel bir imkân tanır. Kanunun 3. maddesinin altıncı fıkrasına göre muhatap bankanın kısmi ödeme yaptığı durumda çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi hamile ücretsiz verilir. Bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu tutarın ödenmesi de bu kapsamdadır. Böylece hamil bu fotokopiyle müracaat borçlularına ya da kambiyo senetlerine özgü takip yoluna başvurabilir. Ancak mahkeme veya icra dairesi isterse çekin aslı bu mercilere gönderilir.

Bu imkân kanunda kısmi ödeme hâline bağlanmıştır. Kısmi ödemenin hamil tarafından kabul edilmediği durumda ise m. 3/5’e göre çek, üzerine imzası alınarak hamile geri verilir. Dolayısıyla bu durumda takip için çekin aslı hamilin elindedir. Bankanın onayı bulunmayan sıradan bir çek fotokopisi ise bu istisnadan yararlanmaz.

Yazı ile Rakam Farkı Olursa Hangi Bedel Geçerli?

Senette bedel çoğu zaman hem rakamla hem yazıyla gösterilir. TTK m. 676/1’e göre iki bedel arasında fark bulunursa yazı ile gösterilen bedel üstün tutulur. Öte yandan bedel yalnız yazıyla veya yalnız rakamla birden çok kez gösterilmiş ve aralarında fark varsa en az olan bedel geçerli sayılır (m. 676/2). Hüküm poliçe için yazılmıştır; m. 778/2 ile bonoya, m. 818/1 ile çeke uygulanır.

Kanun, yazı ile rakam farkı bulunan senedi geçersiz saymaz; hangi bedelin esas alınacağını belirleyerek farkı çözer. Örneğin rakam kısmında daha düşük, yazı kısmında daha yüksek bir tutar yazılmışsa yazıdaki bedel üstün tutulur. Kural ters yönde de işler; yazıdaki tutar düşükse yine yazı esas alınır. Ancak yazıdaki bedelin okunamadığı ya da anlamının tartışmalı olduğu hâllerde sonuç senedin bütünü değerlendirilerek belirlenir.

Fark bazen sonradan yapılan bir değişiklikten doğar. TTK m. 748’e göre senet metni değiştirilirse değişiklikten sonra imza koyanlar değişmiş metne, öncekiler eski metne göre sorumlu olur. Hüküm m. 778/1 ile bonoya da uygulanır. HMK m. 207 ise onaylanmamış çıkıntı, kazıntı ve silintinin inkâr hâlinde göz önünde tutulmayacağını öngörür. Rakamın üzerine yazılmış ya da silinmiş bir senette bu iki hüküm birlikte değerlendirilir. Bu nedenle böyle bir senette yazı ile rakam farkı, yazım hatası değil tahrifat iddiası olarak ortaya çıkabilir.

Taksitli Senet: Bir Kâğıtta Birden Çok Vade Yazılabilir mi?

TTK m. 703/1 poliçenin dört vade türünü sayar. Buna göre poliçe görüldüğünde, görüldükten ya da düzenlenme gününden belirli bir süre sonra veya belirli bir günde ödenmek üzere düzenlenebilir. Aynı maddenin ikinci fıkrası, vadesi başka şekilde yazılan veya birbirini takip eden çeşitli vadeleri gösteren poliçelerin batıl olduğunu belirtir. Vadeye ilişkin bu hükümler m. 778/1-b ile bonoya da uygulanır.

Bu nedenle tek bir senette birbirini izleyen çeşitli vadeler gösterilirse senet, TTK m. 703/2 uyarınca bono olarak batıldır. Taksitli borçlarda bu sonuçla karşılaşmamak için her taksit için ayrı vadeli ayrı bir bono düzenlenebilir. Böylece her bono kendi vadesinde muaccel olur ve ayrı ayrı takibe konulabilir. Öte yandan bono niteliği kaybedilse bile kâğıt, borcu gösteren adi bir belge olarak ispat aracı olabilir.

Ayrı bonolara “bir taksit ödenmezse diğerleri de muaccel olur” şeklinde muacceliyet kaydı eklenmesine sık rastlanır. Ancak kanun, bonoya eklenen muacceliyet kaydının sonucunu ayrıca düzenlemez. Kaydın her bononun vadesine ve m. 703/2 karşısında geçerliliğine etkisi somut olaya göre değerlendirilir. Muacceliyet kaydı bulunan bonolarla takip başlatılmadan önce bu nokta ayrıca incelenmelidir.

Tüketici İşlemlerinde Taksitli Senet

Senet bir tüketici işleminde veriliyorsa TKHK m. 4/5 ayrıca uygulanır. Hükme göre tüketicinin yaptığı işlemler nedeniyle kıymetli evrak niteliğinde yalnız nama yazılı senet düzenlenebilir. Ayrıca senedin her bir taksit ödemesi için ayrı ayrı düzenlenmesi de gerekir. Bu kurala aykırı düzenlenen senetler tüketici yönünden geçersizdir. Hükmün metni TKHK m. 4 temel ilkeler sayfasında yer alır.

Hükümdeki iki şart birlikte aranır: senet nama yazılı olmalı ve her taksit için ayrı düzenlenmelidir. Bono ise TTK m. 776/1’de emre yazılı senet olarak da anılır. Fıkranın lafzına göre bu şartlardan birine aykırı düzenlenen senet tüketici yönünden geçersizdir. Tüketici işleminde emre yazılı bono düzenlenmişse, bu senede dayanılmadan önce m. 4/5 ayrıca değerlendirilmelidir. İşlemin tüketici işlemi sayılıp sayılmayacağı TKHK m. 3’teki tanımlara göre belirlenir. Belirleyici ölçüt, karşı tarafın ticari veya mesleki amaçla, senedi verenin ise bu amaç dışında hareket etmesidir.

Çekin Zorunlu Unsurları: TTK m. 780

TTK m. 780/1 çekte bulunması gereken unsurları sayar. Senet metninde “çek” kelimesi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale ve muhatabın ticaret unvanı yer almalıdır. Ayrıca ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası da unsurlar arasındadır. 6728 sayılı Kanunla eklenen bentlerle banka tarafından verilen seri numarası ve karekod da çekin unsurları arasına girmiştir.

Bu unsurlardan birini içermeyen senet, m. 781’deki istisnalar dışında çek sayılmaz. Açıklık yoksa muhatabın ticaret unvanı yanında gösterilen yer ödeme yeri sayılır. Düzenlenme yeri gösterilmemiş çek, düzenleyenin adı yanında yazılı yerde düzenlenmiş sayılır. Yabancı banka tarafından bastırılan çeklerde seri numarası ve karekod eksikliği geçerliliği etkilemez (m. 781/4).

Bonodan farklı olarak çekte vade unsuru yoktur. TTK m. 795’e göre çek görüldüğünde ödenir ve buna aykırı herhangi bir kayıt yazılmamış hükmündedir. Düzenlenme günü olarak gösterilen günden önce ibraz edilen çek de ibraz günü ödenir. Ancak 5941 sayılı Kanunun 3. maddesinin sekizinci fıkrasına göre, düzenleme tarihinden önce ibraz edilip karşılığı kısmen veya tamamen ödenmeyen çekle hukuki takip yapılamaz. Takip için çekin, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şarttır. Öte yandan çekte de yazı ile rakam farkı TTK m. 676’ya göre çözülür; bu hüküm m. 818/1-b ile çeke uygulanır.

Çekte Lehtar Zorunlu mu?

Bu sorunun cevabı bonodan farklıdır. Bonoda kime veya kimin emrine ödeneceği zorunlu unsurdur (m. 776/1-e). TTK m. 780 ise lehtarın adını çekin unsurları arasında saymaz. TTK m. 785/3’e göre kimin lehine düzenlendiği gösterilmemiş çek, hamiline yazılı çek hükmündedir. Aynı şekilde belirli bir kişi lehine düzenlenip “veya hamiline” ibaresi eklenen çek de hamiline yazılı çek sayılır (m. 785/2). Lehtar kurallarının tamamı TTK m. 785 çekin kimin lehine çekilebileceği sayfasında yer almaktadır.

Dolayısıyla çekte lehtar zorunlu mu sorusu TTK bakımından olumsuz cevaplanır; lehtar kısmı boş bırakılan çek bu sebeple geçersiz olmaz. Ancak 5941 sayılı Kanun çek defterleri bakımından ayrı kurallar koyar. Kanunun 2. maddesinin altıncı fıkrasına göre hamiline düzenlenecek çeklerde hamiline çek defteri yapraklarının kullanılması gerekir. Bu çekler için ayrı çek hesapları açılır ve yapraklarda “hamiline” ibaresi matbu olarak yer alır.

Kanunun 4. maddesinin üçüncü fıkrası bankaya ayrı bir bildirim yükümlülüğü getirir. Banka, hamiline çek yaprağı kullanılmadan hamiline çek düzenlendiğini tespit ederse durumu Cumhuriyet başsavcılığına ve Gelir İdaresi Başkanlığına bildirir. Bu nedenle lehtarı boş bırakılan bir çekte bu yükümlülük gündeme gelebilir. Öte yandan aynı Kanunun 2. maddesinin dokuzuncu fıkrası, TTK unsurlarını taşıyan çekin bu maddedeki koşullara aykırılığının geçerliliği etkilemeyeceğini belirtir.

Karekodlu çekte lehtarın ayrıca bir yükümlülüğü vardır. 5941 sayılı Kanunun 3. maddesinin onuncu fıkrasına göre lehine karekodlu çek düzenlenen lehtar, teslim aldığı çeki TTK m. 780/3’te belirtilen sisteme kaydeder. Bu yüzden çekte lehtar zorunlu mu sorusu iki düzlemde cevaplanır. Geçerlilik bakımından TTK, defter ve kayıt düzeni bakımından 5941 sayılı Kanun belirleyicidir.

Bono ve Çekte Zorunlu Unsurlar Tablosu

Aşağıdaki tablo, bono ve çekte her unsurun dayanağını ve eksikliğin sonucunu birlikte gösterir. Hücrelerdeki kurallar yukarıdaki bölümlerde açıklanan şartlarla birlikte okunmalıdır.

Senet Geçersizse Alacak Nasıl İspatlanır?

Senedin bono veya çek niteliği taşımaması, mevcut bir alacağı ortadan kaldırmaz. TBK m. 18’e göre borcun sebebini içermemiş olsa bile borç tanıması geçerlidir. Bu nedenle unsurları eksik bir senet, imzalayanın borcunu tanıdığını gösteren bir belge olarak değerlendirilebilir. Ancak belgenin bu niteliği taşıyıp taşımadığı metnin içeriğine göre belirlenir. Bu sonuç belgeyi imzalayan borçlu bakımındandır; ciranta ve avalistin senet üzerindeki imzaya dayanan sorumluluğu ayrıca değerlendirilir.

İspat bakımından HMK m. 200 senetle ispat kuralını koyar. Buna göre kanundaki parasal sınırı aşan hukuki işlemler senetle ispat olunur. Bu sınır HMK Ek m. 1 uyarınca her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırılır ve hukuki işlemin yapıldığı tarihteki miktar esas alınır. HMK m. 202 delil başlangıcı varsa tanık dinlenebileceğini, m. 203 ise senetle ispat zorunluluğunun istisnalarını düzenler. Senetle ispat kuralının metni HMK m. 200 senetle ispat zorunluluğu sayfasında yer almaktadır.

Adi senedin ispat gücü imzaya bağlıdır. HMK m. 205/1’e göre mahkeme huzurunda ikrar olunan veya inkâr edenden sadır olduğu kabul edilen adi senetler, aksi ispat edilmedikçe kesin delil sayılır. HMK m. 209/1’e göre adi senetteki yazı veya imza inkâr edilirse bu konuda karar verilinceye kadar senet bir işleme esas alınamaz. İnkâr hâlinde inceleme HMK m. 211’deki sıraya göre yapılır.

Alacaklı ayrıca senedin verilmesine yol açan temel ilişkiye de dayanabilir. Satış, ödünç ya da hizmet sözleşmesi gibi temel ilişki fatura, banka kaydı ve yazışmalarla ispatlanabilir. Senet ve çekte zamanaşımı ile temel ilişki arasındaki bağlantı senet ve çek zamanaşımı süreleri yazısında ele alınmıştır. Zamanaşımının ayrıntısı bu yazının kapsamı dışında bırakılmıştır.

Senet Fotokopisi Geçerli mi Değil mi: Alacak İçin Başvurulabilecek Yollar

Senedin niteliğine ve aslının elde olup olmamasına göre farklı yollar açılır. Aşağıdaki tablo bu yolların dayanağını, şartını, süresini ve sonucunu karşılaştırır.

Kambiyo Senedi Niteliğine İtiraz: Şikâyet ve Beş Günlük Süre

Alacaklı, unsurları eksik bir belgeyle kambiyo takibi başlatmış olabilir. İİK m. 168’in üçüncü bendine göre ödeme emrinde, takibe dayanak senet kambiyo senedi vasfını taşımıyorsa beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet edilmesi gerektiği yazılır. Aynı maddenin dördüncü ve beşinci bentleri imzaya itiraz ve borca itiraz için de beş günlük süre öngörür. Ayrıca yetki itirazı da beşinci bent uyarınca aynı beş gün içinde, sebepleriyle birlikte yapılır. Bu başvurular icra dairesine değil icra mahkemesine yapılır. İİK m. 169/a’ya göre borcun bulunmadığı, sona erdiği ya da mehil verildiği yönündeki itiraz, resmî veya imzası ikrar edilmiş belgeyle ispat edilirse kabul edilir.

İİK m. 170/a, icra mahkemesinin süresinde yapılan şikâyet veya itiraz üzerine kendisine gelen işlerde senedin kambiyo vasfını re’sen gözetebileceğini öngörür. Mahkeme senedin bu vasfı taşımadığını tespit ederse kambiyo yoluyla yapılan takibi iptal edebilir. Ancak imza inkârı itirazı geri alınmış ya da borç kısmen veya tamamen kabul edilmişse bu hüküm uygulanmaz.

İmza itirazında dikkatli olunmalıdır. Ödeme emrindeki ihtar, imzanın haksız yere inkârı hâlinde para cezası uygulanacağını bildirir (İİK m. 168/1-4). İİK m. 170/3’e göre inkâr edilen imza borçluya ait çıkar ve itirazla birlikte takip durdurulmuşsa yaptırım uygulanır. Bu durumda borçlu, alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere inkâr tazminatına ve yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir.

Beş günlük süreler İİK’da düzenlenmiştir ve İİK m. 19’a göre hesaplanır. Gün olarak belirlenen sürelerde ilk gün hesaba katılmaz; son gün resmî tatile rastlarsa süre izleyen günde biter. HMK m. 104’teki bir haftalık uzama, adli tatile tabi işlerde HMK’nın belirlediği sürelere ilişkindir; İİK’daki beş günlük süreler bu hükmün kapsamında değildir. İİK ise adli tatile ilişkin ayrı bir hüküm içermez. Bu nedenle sürenin kaçırılmaması için bu beş günlük sürelerin adli tatilde de işlediğinin esas alınması güvenli olur. Süre hesabının ayrıntıları ödeme emrine itiraz süresi ve dilekçenin verileceği yer yazısında anlatılmıştır.

Görevli Mahkeme ve Arabuluculuk

TTK m. 4/1-a’ya göre bu Kanunda öngörülen hususlardan doğan hukuk davaları, tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın ticari dava sayılır. Bono ve çek TTK’da düzenlendiğinden, kambiyo senedine dayanan davalar kural olarak bu kapsamda değerlendirilir. TTK m. 5/1’e göre aksine hüküm bulunmadıkça ticari davalarda görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. TTK m. 5/4’e göre asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yargı çevresinde görev kuralına dayanılmamış olması görevsizlik kararı gerektirmez ve asliye hukuk mahkemesi davaya devam eder.

Senet kambiyo senedi sayılmıyorsa dava temel ilişkiye ya da borç tanımasına dayanır ve görev bu ilişkinin niteliğine göre belirlenir. Öte yandan senet bir tüketici işlemine dayanıyorsa TKHK m. 73/1 tüketici mahkemesini görevli kılar. Ancak kanun, tüketici işleminde verilen kambiyo senedine dayanan davada bu iki görev kuralından hangisinin uygulanacağına ilişkin ayrı bir hüküm içermez. Görev konusunda tereddüt varsa dava açmadan önce bu nokta ayrıca değerlendirilmelidir.

TTK m. 5/A’ya göre ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Tüketici mahkemesinde görülecek uyuşmazlıklarda ise TKHK m. 73/A ayrı bir arabuluculuk dava şartı öngörür; tüketici hakem heyetinin görev alanındaki uyuşmazlıklar bunun dışındadır. Bu hükümler dava açılmadan önceki aşamayı düzenler; icra takibinin başlatılması arabulucuya başvuruya bağlı değildir.

Yetki bakımından HMK m. 6 davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesini genel yetkili kılar. Ayrıca HMK m. 10’a göre sözleşmeden doğan davalar, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir.

Dava Kime Karşı Açılır?

Kambiyo senedine dayanan talepte davalı, senet üzerinde imzası bulunan ve senetten sorumlu olan kişidir. TTK m. 779’a göre bonoyu düzenleyen kişi, poliçeyi kabul eden gibi sorumludur. Ciranta ve avalistin sorumluluğu ayrı şartlara bağlıdır ve bu yazının konusu dışında bırakılmıştır. TTK m. 677’ye göre senetteki bir imzanın geçersiz olması, diğer imzaların geçerliliğini etkilemez.

Senet kambiyo senedi sayılmıyorsa talep borç tanımasına ya da temel ilişkiye dayanır. Bu durumda davalı, belgeyi imzalayan borçlu ya da temel ilişkideki karşı taraftır. Temsile yetkisi olmadan temsilci sıfatıyla imza atan kişi ise TTK m. 678’e göre senetten şahsen sorumludur. Bu hüküm m. 778/2 ile bonoya da uygulanır. Şirket adına atılan imzaların ayrıntısı ayrı bir inceleme konusudur.

Deliller ve Harç

Senede dayanan uyuşmazlıkta en önemli delil senedin aslıdır. Bunun yanında ödeme dekontları, faturalar, sözleşme, teslim belgeleri ve yazışmalar HMK m. 199 anlamında belge niteliği taşır. Ayrıca taraflar tacirse HMK m. 222’deki şartlarla ticari defterler de delil olarak kullanılabilir. İmza inkâr edilirse mahkeme bilirkişi incelemesine başvurabilir. Bilirkişi teknik görüş verir; senedin kambiyo senedi olup olmadığına ilişkin hukuki nitelendirme mahkemeye aittir.

Harçlar Kanunu m. 15’e göre yargı harçları değer ölçüsüne göre nispi, işlemin niteliğine göre maktu esas üzerinden alınır. Buna göre senede dayanan para alacağı davası kural olarak nispi harca tabidir. Dava değeri de talep edilen alacak tutarına göre belirlenir. Bu yazıda harç tutarı verilmemiştir; dava açılırken güncel tarifeye bakılmalıdır.

Geçici Koruma: İhtiyati Haciz ve Ödeme Yasağı

Alacaklı, borçlunun mallarını elden çıkarmasından endişe ediyorsa ihtiyati haciz isteyebilir. İİK m. 257/1’e göre rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı bu yola başvurabilir. Buna karşılık vadesi gelmemiş borçta ihtiyati haciz yalnız kanunda sayılan hâllerde istenebilir. İİK m. 258’e göre alacaklı, alacağı ve gerekiyorsa haciz sebepleri hakkında mahkemeye kanaat verecek delilleri göstermek zorundadır. Teminat konusu İİK m. 259’da düzenlenmiştir. Şartların ayrıntısı ihtiyati haciz şartları ve itiraz süreleri yazısında incelenmiştir.

Senedin aslı kaybolmuş ya da çalınmışsa koruma TTK’daki iptal hükümleriyle sağlanır. TTK m. 757’ye göre iradesi dışında senet elinden çıkan kişi, asliye ticaret mahkemesinden ödemenin men edilmesini isteyebilir. Kıymetli evrakın kaybından doğan iptal işleri ile ihtiyati haciz talepleri HMK m. 103/1’e göre adli tatilde de görülür.

Sonuç: Senet Fotokopisi Geçerli mi?

Senet fotokopisi geçerli mi sorusunun cevabı, fotokopinin hangi işlemde kullanılacağına bağlıdır. Kambiyo senetlerine özgü takip için İİK m. 167/2 senedin aslını arar; bunun istisnası, kısmi ödemede bankanın verdiği onaylı çek fotokopisidir. Genel haciz yoluyla takipte alacaklının onayladığı örnek de verilebilir. Davada fotokopi sunulabilir, ancak mahkeme aslını isteyebilir ve inkâr hâlinde ispat değeri zayıflayabilir.

Bononun geçerliliği TTK m. 776’daki unsurlara bağlıdır. Adres ve kimlik numarası bu unsurlar arasında yer almadığından senette adres zorunlu mu sorusunun cevabı olumsuzdur. Kâğıt türü de önem taşımaz, ancak imzanın el ile atılması gerekir. Yazı ile rakam farkında yazıdaki bedel üstün tutulur. Tek kâğıtta birbirini izleyen vadeler gösterilen senet, TTK m. 703/2 uyarınca bono olarak batıldır. Tüketici işlemlerinde ayrıca yalnız nama yazılı ve her taksit için ayrı senet düzenlenebilir.

Çekte unsurlar TTK m. 780’de sayılır ve banka seri numarası ile karekod da bunlara dahildir. Çekte lehtar zorunlu mu sorusunun cevabı TTK bakımından olumsuzdur; lehtarsız çek hamiline yazılı sayılır. Belgenin kambiyo senedi sayılmaması ise mevcut alacağı ortadan kaldırmaz; borç tanıması ve temel ilişki genel hükümlere göre ispatlanabilir. Ciranta ve avalistin senetten doğan sorumluluğu ayrıca değerlendirilir.

Sık Sorulan Sorular

Senet fotokopisi geçerli mi, fotokopiyle icra takibi yapılabilir mi?

Kambiyo senetlerine özgü takipte İİK m. 167/2 takip talebine senedin aslının eklenmesini arar; fotokopi bu yol için yetmez. Kısmi ödemede bankanın verdiği onaylı çek fotokopisi bunun istisnasıdır (5941 s. K. m. 3/6). Genel haciz yoluyla takipte alacaklının onayladığı örnek de verilebilir (İİK m. 58). Davada fotokopi sunulabilir, ancak mahkeme aslını isteyebilir.

Senette adres zorunlu mu?

Bonoda adres TTK m. 776’daki unsurlar arasında değildir. Kanun ödeme yeri ile düzenlenme yerini arar; bunlar eksikse m. 777’deki karineler uygulanır. Adres geçerlilik şartı olmasa da tebligat ve icra takibi bakımından işe yarar.

Senette yazı ile rakam farkı varsa hangi bedel geçerlidir?

TTK m. 676/1’e göre yazı ile gösterilen bedel üstün tutulur. Bedel yalnız yazıyla veya yalnız rakamla birden çok kez gösterilmiş ve aralarında fark varsa en az olan bedel geçerlidir. Hüküm bonoya m. 778/2, çeke m. 818/1 ile uygulanır; sonradan yapılan değişikliklerde m. 748 ayrıca değerlendirilir.

Çekte lehtar zorunlu mu?

TTK m. 780 lehtarı çekin unsurları arasında saymaz. Kimin lehine düzenlendiği gösterilmeyen çek, m. 785/3’e göre hamiline yazılı çek hükmündedir. 5941 sayılı Kanun ise hamiline çeklerde hamiline yaprağın kullanılmasını ister; bu kurala aykırılık bankanın bildirim yükümlülüğünü gündeme getirebilir, ancak TTK unsurlarını taşıyan çekin geçerliliğini etkilemez.

Taksitli borç için tek senet düzenlenebilir mi?

TTK m. 703/2’ye göre birbirini izleyen çeşitli vadeleri gösteren poliçe batıldır ve hüküm m. 778/1-b ile bonoya uygulanır. Bu nedenle taksitli borçta her taksit için ayrı vadeli ayrı bono düzenlenebilir. TKHK m. 4/5, tüketici işlemlerinde yalnız nama yazılı ve her taksit için ayrı senet düzenlenmesine izin verir; aykırı senet tüketici yönünden geçersizdir.

A4 kâğıda yazılan senet geçerli mi?

Kanun bono için belirli bir kâğıt ya da matbu form aramaz; TTK m. 776’daki unsurları taşıyan senet bono niteliği kazanabilir. İmzanın ise TTK m. 756’ya göre el ile atılması gerekir. Çek için durum farklıdır; yabancı banka çekleri dışında banka seri numarası ve karekod içermeyen kâğıt çek sayılmaz.

Senet geçersiz sayılırsa alacak kaybolur mu?

Kambiyo senedi niteliğinin bulunmaması mevcut bir alacağı ortadan kaldırmaz; ancak kambiyo takip yolu kapanır. Ciranta ve avalist gibi senet üzerindeki imzaya dayanan sorumlulukların durumu ayrıca değerlendirilir. TBK m. 18’e göre sebebi gösterilmemiş borç tanıması da geçerlidir. Alacak genel haciz yoluyla takip ya da alacak davasıyla istenebilir ve temel ilişki de ispat aracı olarak kullanılabilir.