Açıklama

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 21. maddesi, mahremiyet hakkının sağlık hizmetleri alanındaki çok boyutlu uygulamasını düzenleyerek bu hakkı somutlaştırır. Mahremiyet, Anayasa’nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayatın gizliliğinin sağlık bağlamındaki yansımasıdır; hastaların en kırılgan durumlarında — vücudun teşhir edildiği, duygusal zaafların ortaya çıktığı anlarda — özel bir koruma gerektirir.

Birinci fıkra, mahremiyete saygının “esas” olduğunu belirterek bunu tıbbi müdahalenin uygulanışında temel bir ilke hâline getirir. “Hasta mahremiyetinin korunmasını açıkça talep de edebilir” ifadesi, kurumun pasif korumasının yanında hastanın aktif talep hakkını da tanır. Her türlü tıbbi müdahalenin hastanın mahremiyetine saygı gösterilerek icra edileceği belirtilerek, bu yükümlülük genelleştirilmiştir.

İkinci fıkra, mahremiyet hakkının altı alt boyutunu tanımlar. (a) bendi, tıbbi değerlendirmelerin gizlilik içerisinde yürütülmesini şart koşar. Muayene odalarının ayrı tutulması, doktor notlarının başkalarına gösterilmemesi bu bendin somut yansımalarıdır. (b) bendi, muayene, teşhis ve tedavinin “makul bir gizlilik ortamında” gerçekleştirilmesini ister; açık mekanlarda, koridorlarda, başkalarının duyabileceği şekilde yapılan muayeneler bu bendin ihlalini oluşturur.

(c) bendi, “tıbben sakınca olmayan hallerde yanında bir yakınının bulunmasına izin verilmesi” yükümlülüğünü getirir. Bu, özellikle cinsiyet farklı muayenelerinde ve kadın hastaların ginekolojik muayenelerinde önemlidir. Bazı kültürel hassasiyetler, hastanın yakınının yanında bulunmasını gerektirebilir; kurumun makul gerekçe olmadıkça bunu reddetmesi hak ihlalidir.

(d) bendi, “tedavisi ile doğrudan ilgili olmayan kimselerin, tıbbi müdahale sırasında bulunmaması” ilkesini getirir. Özellikle eğitim ve araştırma hastanelerinde öğrenci hekimlerin rutin katılımı bu bent kapsamında değerlendirilir; hasta rızası alınmadan öğrencilerin müdahaleye katılması hak ihlali sayılır. Maddenin son fıkrasında da “Eğitim verilen sağlık kurum ve kuruluşlarında, hastanın tedavisi ile doğrudan ilgili olmayanların tıbbi müdahale sırasında bulunması gerekli ise; önceden veya tedavi sırasında bunun için hastanın ayrıca rızası alınır” hükmü ile bu konu pekiştirilmektedir.

(e) bendi, hastalığın mahiyeti gerektirmedikçe özel ve ailevi hayata müdahale edilmemesini; (f) bendi ise sağlık harcamalarının kaynağının gizli tutulmasını içerir. (f) bendi özellikle SGK dışı finansman, aile desteği, yardım fonları gibi ödeme kaynaklarının başkalarından saklanması hakkını güvence altına alır.

“Ölüm olayı, mahremiyetin bozulması hakkını vermez” ifadesi (üçüncü fıkra), özellikle adli olayların medyaya yansıdığı durumlarda önemlidir. Hastanın ölümü sonrasında bile, tıbbi bilgileri ve kayıtları gizli kalmaya devam eder. Bu, postmortem mahremiyet doktrininin Türk hukukundaki açık dayanaklarından biridir.

KVKK’nın 6. maddesi, sağlık verilerini “özel nitelikli kişisel veri” kategorisine alır ve işlenmelerini sıkı izin ve güvenlik tedbirlerine tabi tutar. 21. madde ile KVKK 6. madde birlikte uygulanarak, sağlık bilgilerinin gizliliği hem idari hem özel hukuk boyutlarında korunmaktadır.

Uygulamada 21. madde, en sık şikayet konusu olan hükümlerden biridir. Koridorda muayene, başkalarının yanında tanı açıklaması, fotoğraf çekimi, öğrenci gözetimi gibi birçok şikayet bu madde altında değerlendirilir. Yargıtay kararları, mahremiyet ihlallerinin manevi tazminat gerektirdiğini kabul etmektedir.

Avukat perspektifinden 21. madde, manevi tazminat davalarında güçlü bir dayanaktır. Altı bentten herhangi birinin ihlali, ayrı ayrı delillendirilerek kümülatif manevi zarar iddiası oluşturulabilir. Mahremiyet ihlalleri, fiziksel zarar içermese bile manevi tazminat ile karşılanabilir nitelikteki ihlallerdir.