Açıklama

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 22. maddesi, kişinin vücut bütünlüğü ve özerkliği üzerindeki en temel korumalardan birini getirerek rızasız tıbbi müdahaleleri yasaklar. Bu madde, modern anayasacılığın “bedenine hükmetme hakkı” doktrininin yönetmelikteki karşılığıdır ve ceza hukuku ile birleşerek güçlü bir koruma ağı oluşturur.

Birinci fıkra, iki unsuru birlikte zorunlu kılar: rıza bulunması ve rızaya uygunluk. Sadece rıza verilmiş olması yetmez; yapılan müdahale rızanın kapsamında kalmalıdır. Aldatma, zorlama veya hata ile alınmış rıza geçersizdir; aynı şekilde rıza kapsamının aşılması da hukuka aykırı hâle gelir. Örneğin apendektomiye rıza vermiş hastaya, aynı seansta rızası olmaksızın yapılan bir jinekolojik müdahale, rıza sınırlarının aşılması sebebiyle yasaya aykırıdır (bkz. 31. madde istisnaları).

“Kanunda gösterilen istisnalar hariç” ifadesi, rıza olmaksızın müdahalenin mümkün olduğu sınırlı durumlara gönderme yapar. Bu istisnalar başlıca 24. maddede (acil durumlar, bilinç kapalı hâli) ve 31. maddede (müdahale genişletilmesi zorunluluğu) düzenlenmiştir. Bunlar dışında rıza yokluğu, müdahaleyi hukuka aykırı kılar ve TCK m.86-89 uyarınca kasten yaralama suçu oluşturabilir.

İkinci ve üçüncü fıkralar, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 75-76. maddeleriyle bağlantılı özel bir durumu düzenler: delil toplama amaçlı tıbbi müdahale. Bir suç işlediği veya buna iştirak ettiği şüphesi altındaki sanık ile suçun mağdurunun vücudundaki muhtemel delillerin ortaya çıkarılması amacıyla yapılacak tıbbi müdahaleler, hâkim kararına bağlanmıştır. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ise cumhuriyet savcısının talebi yeterli olur.

Bu düzenleme, cinsel saldırı davaları, darp olayları, uyuşturucu suçları gibi pek çok kovuşturmada pratik önem taşır. Örneğin cinsel saldırıya maruz kalan mağdurun vücudundan biyolojik örnek alınması veya cinayet şüphelisinin tırnak altı kazıntılarının alınması, rızaya değil hâkim kararına bağlıdır. Ancak bu müdahalenin de kişinin onuruna saygılı, asgari invaziv ve tıbbi standartlara uygun yapılması gerekir; sırf hâkim kararı olduğu için orantısız veya eziyet niteliğindeki müdahaleler hukuka aykırı kalır.

“Tıbbi ameliye” ibaresi, 5237 sayılı TCK’nın yürürlüğe girmesi öncesi kavramsallığı yansıtan bir ifadedir; modern tıbbi müdahale kavramını kapsar. Bu madde CMK m.75-76 ile birlikte okunmalıdır; CMK, 22. maddeyi somutlaştıran usul kurallarını getirir. Örneğin CMK m.75/2, beden muayenesinin koşullarını ve kimin tarafından yapılacağını düzenler; m.76/1 ise delillerin ortaya çıkarılmasına yönelik müdahalenin hâkim kararıyla yapılacağını teyit eder.

Özel bir sorun, “muhtemel delillerin” kişinin kendi vücudunda olmasıyla başkasının vücudunda olması ayrımıdır. Sanığın vücudundaki deliller için rıza aranması, suçla mücadele açısından engel yaratır; mağdurdan alınacak deliller için ise mağdurun rızasına başvurulmasının makul olacağı; ancak mağdur rıza vermezse hâkim kararına gidilebileceği kabul edilmektedir. Bu denge, hem suç araştırmasının etkinliğini hem de kişinin vücut bütünlüğü hakkını korumaya çalışır.

Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları, zorla alınan vücut örneklerinin Sözleşme’nin 3. maddesindeki insanlık dışı muamele yasağı ve 8. maddesindeki özel hayatın gizliliği bağlamında değerlendirildiğini gösterir. Jalloh v. Germany kararı, kusturucu ilaç zorla içirilerek uyuşturucu torbasının çıkarılmasının 3. maddeye aykırı bulunduğunu ortaya koymuştur. Türk yargı pratiğinde de orantılılık ilkesi bu tür davalarda özellikle vurgulanır.

Avukat perspektifinden 22. madde, hem ceza savunmasında hem de tazminat davalarında önemli bir hükümdür. Savunma tarafında, delil olarak sunulan tıbbi bulguların usulsüz elde edildiği iddiasıyla delil yasağı tartışması açılabilir; bu madde usul eksikliği ispat edildiğinde CMK m.206’ya göre delilin dışlanmasını gerektirebilir. Tazminat alanında ise rızasız müdahale, manevi tazminat yanında cezai sorumluluğun da doğmasına neden olur.