Açıklama

Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 26. maddesi (2014 değişikliği ile başlığı ve metni yenilenmiştir) rıza formunun şekli, içeriği ve usulüne ilişkin ayrıntılı kuralları düzenler. Bu madde, aydınlatılmış onamın belgelenmesinde standart oluşturur; hem hasta hem hekim-kurum için ispat bakımından güvence getirir. 2014 öncesindeki genel ifadeler, değişiklikle somut ve uygulanabilir kurallara dönüştürülmüştür.

“Mevzuatta öngörülen durumlar ile uyuşmazlığa mahal vermesi tıbben muhtemel görülen tıbbi müdahaleler” ifadesi, rıza formu zorunluluğunun iki kaynağını belirler. Birinci kaynak mevzuattır; bazı düzenlemeler belirli müdahalelerin yazılı rıza formuyla yapılmasını şart koşar (örneğin 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması Kanunu kapsamındaki organ bağışı). İkinci kaynak ise tıbbi değerlendirmedir; uyuşmazlığa neden olabilecek, karmaşık veya yüksek riskli müdahaleler için yazılı rıza formu hazırlanmalıdır. Cerrahi girişimler, anestezi uygulamaları, invaziv işlemler, kemoterapi, radyoterapi tipik örneklerdir.

Rıza formunun içeriği 15. maddedeki yedi başlığı kapsamak zorundadır: muhtemel sebepler ve seyir, müdahalenin kim/nerede/nasıl yapılacağı, alternatif tedavi seçenekleri, muhtemel komplikasyonlar, reddetme sonuçları, ilaç özellikleri, yaşam tarzı önerileri, tıbbi yardıma ulaşma. Bu başlıkların tümü formda yer almalı, hastaya sözlü olarak da aktarılmalıdır. Sadece form imzalatmak yetmez; “sözlü olarak hastaya aktarılarak rıza formu hastaya veya kanuni temsilcisine imzalatılır” ifadesi bu çifte yükümlülüğü açıkça belirtir.

Form iki nüsha olarak hazırlanır; biri hastanın dosyasına konur, diğeri hastaya/kanuni temsilcisine verilir. Bu, hastanın imzaladığı belgenin bir kopyasını elinde bulundurma hakkını güvence altına alır. Uygulamada birçok sağlık kuruluşu bu nüsha verme yükümlülüğünü ihmal etmektedir; bu, açık bir yönetmelik ihlalidir ve Hasta Hakları Kurulu başvurusuna zemin oluşturur.

Acil durumlara özel bir düzenleme getirilmiştir: “Acil durumlarda tıbbi müdahalenin hasta tarafından kabul edilmemesi durumunda, bu beyan imzalı olarak alınır, imzadan imtina etmesi halinde durum tutanak altına alınır.” Bu, acil servislerde sıkça karşılaşılan bir duruma — hastanın tedaviyi reddetmesi — ilişkin usul kuralıdır. Hasta imzalamayı reddediyorsa, iki tanıklı tutanak düzenlenir.

Rıza formunu imzalayacak personelin kim olduğu da belirlenmiştir: “Rıza formu bilgilendirmeyi yapan ve tıbbi müdahaleyi gerçekleştirecek sağlık meslek mensubu tarafından imzalanır.” Bu, bilgilendirmeyi yapan kişi ile müdahaleyi yapan kişinin aynı olmasını esas alır (18. madde ile uyumlu). Farklıysa, 18/2. fıkradaki istisna koşullarının gerçekleşmiş olması gerekir. “Verilen bilgilerin doğruluğundan ilgili sağlık meslek mensubu sorumludur” ifadesi ise aydınlatma yükümlülüğünün ihlalinin kişisel cezai sorumluluğa yol açabileceğini göstermektedir.

“Rıza formları arşiv mevzuatına uygun olarak muhafaza edilir” ifadesi, belgelerin saklama süresi bakımından Devlet Arşiv Hizmetleri Hakkında Yönetmelik ve 6698 sayılı KVKK’nın veri saklama sürelerine atıf yapar. Sağlık kayıtları, kural olarak son işlem tarihinden itibaren 20 yıl saklanmak zorundadır.

Uygulamada 26. madde, malpraktis davalarında “hasta imzalamış” savunmasının yeterliliğini değerlendirirken kritik öneme sahiptir. Yargıtay içtihadı, sadece imzalanmış formun değil, aydınlatma sürecinin usulüne uygunluğunun sorgulanması gerektiğini ortaya koymuştur. Form içeriği 15. maddedeki başlıkları karşılamıyorsa, hasta sözlü bilgilendirme yapıldığını teyit etmiyorsa, iki nüsha imzalatılmamışsa, form yeterli hukuki dayanak oluşturmaz.

Avukat perspektifinden 26. madde, rıza formunun geçerliliğini sorgulayacak hukuki argümanlar geliştirmek için ayrıntılı bir kontrol listesi sunar. Form imzalama süresi (ameliyat öncesi makul süre), form dili (hastanın anlayabileceği seviye), form içeriği (15. maddedeki tüm başlıkları kapsama), form personeli (bilgilendirme yapan ile müdahale yapanın aynı/uyumlu olması) her biri ayrı sorgu noktasıdır.