TBK 127. Madde

I. Alacaklıya ifada bulunan üçüncü kişi, aşağıdaki hâllerde ifası ölçüsünde alacaklının haklarına halef olur:

II. 1. Başkasının borcu için rehnedilen bir şeyi rehinden kurtardığı ve bu şey üzerinde mülkiyet veya başka bir ayni hakkı bulunduğu takdirde.

III. 2. Alacaklıya ifada bulunan üçüncü kişinin ona halef olacağı, borçlu tarafından ifadan önce alacaklıya bildirildiği takdirde.

IV. Diğer halefiyet hâllerine ilişkin kanun hükümleri saklıdır.

TBK 127. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 109 uncu maddesini karşılamaktadır.

Tasarının iki fıkradan oluşan 126 ncı maddesinde, borcu ifa eden üçüncü kişinin alacaklıya halef olması düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 109 uncu maddesinde kullanılan “tediye eylediği miktar nispetinde” şeklindeki ibare, Tasarıda “ifası ölçüsünde” şeklinde ifade edilmiştir. Tediyenin, para borçlarının ifasını belirtmek için kullanılabileceği; fakat diğer borçların ifasını belirtmek üzere kullanılmasının hatalı olduğu göz önünde tutulmuştur. Maddede sayılan durumlarda alacaklıya ifada bulunan kişinin ona kanun gereği halef olacağı açıkça anlaşıldığı için, madde metninde “kanunen” ibaresinin kullanılması gereksiz görülmüştür.

Maddenin ikinci fıkrası, 818 sayılı Borçlar Kanununun 109 uncu maddesinde yer verilmeyen, yeni bir hükümdür. Fıkra ile, diğer halefiyet hâllerinin öngörüldüğü kanun hükümleri saklı tutulmuştur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 127. maddesi, borcu ifa eden üçüncü kişinin belirli koşullar altında alacaklının yerine geçmesi olarak tanımlanan "kanuni halefiyet" kurumunu düzenleyen önemli bir hükümdür. Halefiyet, üçüncü kişinin ödeme yoluyla borçluya karşı alacaklı konumuna geçmesini sağlayan hukuki bir araçtır. Madde, 818 sayılı Kanun’un 110. maddesini karşılamaktadır.

Maddenin birinci fıkrasına göre alacaklıya ifada bulunan üçüncü kişi, iki durumda ifası ölçüsünde alacaklının haklarına halef olur. Birinci durum, başkasının borcu için rehnedilen bir şeyin sahibi olan üçüncü kişinin rehini kurtarmak için ödeme yapmasıdır. Bu durum özellikle başkasının borcu için kendi taşınmazını ipotek eden kişilerde karşılaşılır. Örneğin A, B’nin borcu için kendi evini ipotek etmişse ve B borcu ödemezse A, evinin elinden gitmesini engellemek için borcu ödeyebilir. Bu ödeme sonucu A, B’ye karşı alacaklının yerine geçer ve ödediği miktarı ondan isteyebilir. Bu hüküm, üçüncü kişiyi korumakta ve asli borçluya rücu imkânı tanımaktadır.

İkinci durum, alacaklıya ifada bulunan üçüncü kişinin ona halef olacağının borçlu tarafından ifadan önce alacaklıya bildirilmiş olmasıdır. Bu hal, borçlunun üçüncü kişi ile arasındaki anlaşmayı alacaklıya duyurması yoluyla gerçekleşir. Örneğin borçlu, ödeme gücü olmadığı için bir tanıdığından borcunu ödemesini istemiş; bu tanıdık da borçluya rücu edebilmek için alacaklıya halefiyeti bildirmiştir. Alacaklı bu bildirimden sonra ödemeyi kabul ettiğinde üçüncü kişi otomatik olarak halef olur.

İkinci fıkra, diğer halefiyet hâllerine ilişkin kanun hükümlerinin saklı tutulduğunu belirtmektedir. Bu düzenleme, TBK m. 127’nin halefiyet için yalnızca iki hal öngördüğü anlamına gelmez. Türk hukukunda başka kanuni halefiyet halleri de mevcuttur: kefalet sözleşmesinde kefilin ödeme sonrası asıl borçluya halef olması (TBK m. 596), sigortacının tazminat ödemesi sonrası sigortalının haklarına halef olması (Türk Ticaret Kanunu), birlikte sorumluların içsel rücu ilişkilerinden doğan halefiyet gibi.

Doktrinde halefiyet, "rücu hakkının ötesinde bir hakların devri" olarak tanımlanmaktadır. Halef, sadece ödediği miktarı isteme hakkına değil, alacaklının tüm haklarına (rehin, kefalet, faiz, öncelik hakları) sahip olur. Bu nedenle halefiyet, rücu talebinden çok daha güçlü bir hukuki konum yaratır. Yargıtay, halefiyet için ifanın "ödeme ölçüsünde" gerçekleştiğini vurgulamakta; kısmi ödeme durumunda kısmi halefiyet kabul etmektedir.

Uygulamada halefiyet özellikle ipotekli taşınmaz alımlarında, banka kredilerinde başkasının borcunu ödemek zorunda kalan kişilerde, sigorta şirketlerinin rücu davalarında, kefillerin asıl borçluya karşı açtığı davalarda ve takipte üçüncü kişilerin ödeme yapma durumlarında büyük önem taşır. Özellikle gayrimenkul alımlarında ipotekli mal alıcısı, borç nedeniyle evin satılmaması için borcu ödediğinde bu hüküm gereği eski alacaklı konumuna geçer. Halefiyet, üçüncü kişileri ifa konusunda cesaretlendiren ve alacak ilişkilerinin pratik işlerliğini kolaylaştıran önemli bir hukuki kurumdur.