TBK 145. Madde

Borçlu, takas hakkından önceden de feragat edebilir.

TBK 145. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 124 üncü maddesini karşılamaktadır.

Tasarının tek fıkradan oluşan 144 üncü maddesinde, borçlunun takas hakkından önceden de feragat edebileceği düzenlenmektedir.

Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

İKİNCİ AYIRIM

Zamanaşımı

Tasarının 145 inci maddesiyle başlayan İkinci Ayırımında, zamanaşımı düzenlenmiştir.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 145. maddesi, takas hakkından feragatin geçerliliğine ilişkin özet ve pratik bir hükümdür. Tek cümlelik bu madde, sözleşme özgürlüğü ilkesinin takas hakkına uygulamasını göstermekte ve taraflara takas hakkından önceden de feragat edebilme imkânını tanımaktadır. 818 sayılı Kanun’un 125. maddesini karşılamaktadır.

Madde, borçlunun takas hakkından önceden de feragat edebileceği kuralını getirmektedir. "Önceden" ifadesi kritiktir; yani takas şartlarının oluşmasından, hatta karşılıklı alacak ilişkisinin kurulmasından önce bile feragat mümkündür. Sözleşme yapılırken veya sonradan yazılı bir beyanla borçlu, kendisine tanınan takas hakkından vazgeçebilir. Bu durumda, karşılıklı muaccel alacak ilişkisi doğsa bile borçlu takas yapamaz ve tam olarak ifada bulunmak zorunda kalır.

Feragat sözleşmenin bir maddesi olarak kararlaştırılabileceği gibi, bağımsız bir feragat beyanı olarak da yapılabilir. Örneğin kredi sözleşmesinde "Kredi borçlusu, bu borcu için karşı taraftan olan hiçbir alacağını takasa konu edemez" şeklinde bir hüküm, takas hakkından peşinen feragat niteliğindedir. Aynı şekilde kira sözleşmesinde "Kiracı, kira bedelini hiçbir karşı alacağı ile takas edemez" kaydı, kiracının takas hakkından feragat ettiği anlamına gelir.

Feragatin geçerliliğine ilişkin bazı sınırlamalar uygulanır. TBK m. 144’te düzenlenen takası yasak alacaklar (nafaka, işçi ücreti gibi) bakımından alacaklı önceden feragat beyan edemez; çünkü bu alacakların koruyucu niteliği emredici hükümlere dayalıdır. Ayrıca haksız rekabet veya sözleşme özgürlüğünün sınırlarını aşan feragat beyanları geçersiz sayılabilir. Tüketici hukuku, bazı standart sözleşme koşullarında takas feragatini haksız şart olarak değerlendirip geçersiz kabul edebilir.

Doktrinde takas feragati, "sözleşme özgürlüğünün bir yansıması" olarak kabul edilmektedir. Taraflar, kendi alacak-borç ilişkilerini düzenleme konusunda geniş bir yetkiye sahiptir ve bu yetki takas hakkından feragati de içerir. Ancak feragat iradesinin açıkça beyan edilmesi gereklidir; zımni feragat kural olarak kabul edilmez. Yargıtay kararları, feragat beyanının açıklığı ve şüphesizliği konusunda titiz davranmakta; tereddütlü ifadelerin takas feragati sayılmayacağını vurgulamaktadır.

Uygulamada takas feragati özellikle banka kredi sözleşmelerinde (bankanın tahsil güvencesi için), kira sözleşmelerinde (kiralayanın düzenli kira tahsili için), ticari taahhütnamelerde ve franchising sözleşmelerinde sıkça kullanılır. Banka kredi sözleşmelerindeki "bankaya ödemeler takas, mahsup veya çapraz rehin yoluyla azaltılamaz" tipi hükümler bu kategoride yer alır. Ancak tüketici kredilerinde bu tür hükümler, haksız şart olarak değerlendirilerek geçersiz sayılabilmektedir. Bu düzenleme, tarafların iradesine saygı gösteren ancak emredici koruma kurallarıyla sınırlandırılan dengeli bir hukuki yapı sunmaktadır.