TBK 188. Madde
I. Borçlu, devri öğrendiği sırada devredene karşı sahip olduğu savunmaları, devralana karşı da ileri sürebilir.
II. Borçlu, devri öğrendiği anda muaccel olmayan alacağını, devredilen alacaktan önce veya onunla aynı anda muaccel olması koşuluyla borcu ile takas edebilir.
TBK 188. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 167 nci maddesini karşılamaktadır.
Tasarının iki fıkradan oluşan 187 nci maddesinde, alacağın devri durumunda, borçlunun yapabileceği savunmalar düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 167 nci maddesinin kenar başlığında kullanılan “c. Borçluya ait def’iler” şeklindeki ibare, Tasarıda “3. Borçluya ait savunmalar” şeklinde değiştirilmiştir.
Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 188. maddesi, alacağın devri sonrası borçlunun yeni alacaklıya karşı ileri sürebileceği savunmaları düzenleyen temel hükümdür. Bu madde, alacağın devrinin borçlunun hukuki durumunu olumsuz etkilememesini güvence altına alarak borçluyu korumaktadır. 818 sayılı Kanun’un 168. maddesini kısmen karşılamaktadır.
Maddenin birinci fıkrasına göre borçlu, devri öğrendiği sırada devredene karşı sahip olduğu savunmaları devralana karşı da ileri sürebilir. Bu hüküm, alacağın devrinin borçlunun konumunu değiştirmemesi temel ilkesini yansıtır. Alacak devredildiği anda, borçlu eski alacaklıya karşı ileri sürebileceği her türlü savunmayı yeni alacaklıya karşı da ileri sürme hakkına sahiptir.
Bu kapsamda borçlunun kullanabileceği savunmalar çok geniştir. Sözleşmenin geçersizliği, zamanaşımı, ifa edilmiş olması, takas hakkı, asıl sözleşmenin feshedilmesi, karşı alacağın bulunması, alacağın muaccel olmaması, şarta bağlı olması gibi tüm savunmalar bu kapsamda değerlendirilir. Devralan, sadece hakları alır; ancak alacağın yüklü olduğu külfetleri ve savunmaları da kabul etmiş olur.
"Devri öğrendiği sırada" ifadesi kritik öneme sahiptir. Borçlu, alacak devrini öğrenmeden önce devredene karşı kazanılmış olan tüm savunmaları yeni alacaklıya karşı ileri sürebilir. Ancak devri öğrendikten sonra oluşan durumlar genellikle aynı etkiyi doğurmaz. Örneğin borçlu, devri öğrendikten sonra devredenle yeni bir anlaşma yapıp alacağı indirmişse, bu indirme devralanı bağlamaz.
İkinci fıkra, takas hakkının özel durumunu düzenler: borçlu, devri öğrendiği anda muaccel olmayan alacağını, devredilen alacaktan önce veya onunla aynı anda muaccel olması koşuluyla borcu ile takas edebilir. Bu hüküm, takas kurumunun alacak devri ile olan karmaşık ilişkisini çözümler.
Normal şartlarda takas için iki borcun da muaccel olması gerekir (TBK m. 139). Ancak burada özel bir kural getirilmiştir: borçlu, devri öğrendiği anda kendi karşı alacağı henüz muaccel olmamış olsa bile, eğer devredilen alacaktan önce veya onunla aynı anda muaccel olacaksa, yine takas yapabilir. Bu kural, devrin borçlunun takas hakkını zedelememesini sağlar.
Örneğin A, B’ye 100 bin TL borçludur (Haziran’da muaccel). B’nin de A’ya 80 bin TL borcu vardır (Ağustos’ta muaccel). Mayıs ayında B, alacağını C’ye devretmiştir. Haziran’da A’nın borcu muaccel olduğunda, henüz Ağustos gelmediği için A’nın B’ye karşı alacağı muaccel değildir. Ancak bu alacak Ağustos’ta muaccel olacaktır. TBK m. 188/2 gereği A, C’ye karşı takas hakkını kullanabilir.
Bu düzenleme, alacak devrinin borçlunun takas planlamasını bozmamasını garanti eder. Borçlu, karşı alacağı ile güvende olduğunu düşünerek borçlanmışsa, devir bu güveni sarsmamalıdır. Kanun koyucu, bu güveni koruyarak ticari planlamayı desteklemiştir.
Doktrinde bu madde, "alacağın devrinin borçluya zarar vermeme ilkesi" olarak değerlendirilmektedir. Devir, alacak ekonomisinin lehine bir işlem olsa da borçlunun mevcut savunma ve haklarını koruyacak şekilde uygulanmalıdır. Yargıtay kararları, borçlunun ileri sürdüğü savunmaların gerçekliğini ve kapsamını titizlikle değerlendirmektedir.
Uygulamada bu madde factoring işlemlerinde, banka kredi alacaklarının devrinde, ticari alacak ticaretinde, sigorta halefiyetinde sürekli karşılaşılır. Factoring şirketi, alacak devraldığında borçlunun o alacağa karşı ileri sürebileceği her türlü savunma ile karşılaşabilir: alacak tartışmalı olabilir, borçlunun karşı talebi olabilir, zamanaşımı def’i kullanılabilir. Bu nedenle factoring şirketleri alacakları devralırken risk değerlendirmesi yapmak zorundadır. Bu düzenleme, alacak pazarının güvenli ve adil biçimde işlemesini sağlayan temel bir denge kuralıdır.