TBK 198. Madde
I. Borçlu değişmiş olsa bile, alacaklının borçlunun kişiliğine özgü olanlar dışındaki bağlı hakları saklı kalır.
II. Bununla birlikte borcun güvencesi olarak rehin veren üçüncü kişinin ve kefilin sorumlulukları, ancak onların borcun üstlenilmesine yazılı olarak rıza göstermeleri hâlinde devam eder.
TBK 198. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 176 ncı maddesini karşılamaktadır.
Tasarının iki fıkradan oluşan 197 nci maddesinde, borçlunun değişmesinin, bağlı hak ve borçlar üzerindeki etkisi düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 176 ncı maddesinin kenar başlığında kullanılan “III. Borçlunun değişmesinin hükmü / 1. Borcun ferileri” şeklindeki ibare, Tasarıda “C. Borçlunun değişmesinin sonuçları / I. Bağlı hak ve borçlar” şeklinde değiştirilmiştir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 176 ncı maddesinin birinci fıkrasında kullanılan “müteferri haklar” şeklindeki ibare, Tasarıda “bağlı haklar” şeklinde değiştirilmiştir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 176 ncı maddesinin ikinci fıkrasında, aynı borç için rehin veren üçüncü kişi ve kefilin, borcun üstlenilmesine razı oldukları takdirde, sorumluluklarının devam edeceği öngörülmekte; ancak bu rızanın şekline ilişkin bir açıklık bulunmamaktadır. Tasarının 197 nci maddesinin ikinci fıkrasında ise, bu rızanın yazılı şekilde verilmesi, rehin veren üçüncü kişi ve kefilin, borcun üstlenilmesinden sonra da alacaklıya karşı sorumluluklarının devam etmesinin geçerlilik koşulu olarak öngörülmektedir.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 198. maddesi, borcun üstlenilmesi durumunda alacağın bağlı hak ve borçlarının akıbetini düzenleyen önemli bir hükümdür. Bu madde, alacak devredilirken bağlı hakların nasıl geçtiğini düzenleyen TBK m. 189’un simetrik karşılığı niteliğinde olup, borç tarafında değişiklik olduğunda güvencelerin durumunu belirler. 818 sayılı Kanun’un 176. maddesini karşılamaktadır.
Maddenin birinci fıkrasına göre borçlu değişmiş olsa bile, alacaklının borçlunun kişiliğine özgü olanlar dışındaki bağlı hakları saklı kalır. Bu hüküm, borçlunun değişmesinin genel kural olarak alacaklının bağlı haklarını etkilemeyeceğini belirtir. Alacaklının sahip olduğu faiz talep hakkı, ceza koşulu, öncelik hakları, zamanaşımı hesaplamaları gibi bağlı haklar, borçlunun üstlenilmesinden sonra da devam eder.
Bu yaklaşım, alacaklının menfaatlerini korur. Eğer borçlu değişikliği bağlı hakları otomatik olarak ortadan kaldırsaydı, alacaklı büyük zarar görürdü. Faiz haklarından vazgeçmek veya güvencesiz borç sahibi olmak gibi riskler doğardı. Kanun koyucu, bu risklerin önlenmesi için bağlı hakların devamını kural olarak benimsemiştir.
Ancak hükmün önemli bir istisnası vardır: "borçlunun kişiliğine özgü olanlar dışındaki." Bazı haklar eski borçlunun kişiliğine bağlıdır ve yeni borçluya yansımaz. Örneğin eski borçlunun şahsi itibarından kaynaklanan özel öncelik hakları, kişisel hizmet nitelikli yan taahhütler, borçlunun aile durumundan kaynaklanan koşullar yeni borçluyla devam etmez.
İkinci fıkra, özel bir koruma getirir: bununla birlikte borcun güvencesi olarak rehin veren üçüncü kişinin ve kefilin sorumlulukları, ancak onların borcun üstlenilmesine yazılı olarak rıza göstermeleri hâlinde devam eder. Bu hüküm, üçüncü kişi güvence verenler ve kefilleri koruyucu önemli bir düzenlemedir.
Üçüncü kişi rehin verenler ve kefiller, belirli bir borçlunun borcu için güvence vermişlerdir. Borçlu değişikliği, güvence verenlerin hesaplamalarını bozar; yeni borçlu belki daha riskli olabilir, güven vermediği bir kişi olabilir. Bu nedenle kanun koyucu, borç üstlenildiğinde güvencelerin otomatik olarak devam etmesini kabul etmemiştir. Güvence verenin yazılı rızası gereklidir.
Yazılı rıza gereksinimi kritik önemlidir. Sözlü veya örtülü rıza yeterli değildir; somut bir belge olmalıdır. Bu katı şekil şartı, güvence verenleri ikna edilmek istemeyen durumlara karşı korur. Eğer güvence veren yazılı rıza vermezse, güvence borç üstlenme ile birlikte sona erer.
Bu kuralın pratik sonucu, alacaklılar için önemli bir risk yaratır. Borcu üstlenme anında eğer rehin veren veya kefil yazılı rıza vermezse, alacaklı bu güvenceleri kaybeder. Alacaklı, eski güvencelerinden yoksun kalır ve yeni borçlunun ödeme gücüne tamamen bağımlı hâle gelir.
Uygulamada bu durum alacaklıyı iki seçenekten birini seçmeye zorlar: ya borç üstlenmesini reddeder (eski borçluyu borçta tutar), ya da yeni güvence teminatı ister. Özellikle banka kredilerinde, üstlenme onayı verilmeden önce yeni kefalet veya ipotek sözleşmeleri yapılması talep edilir.
Doktrinde bu madde, "güvence hukukunun borç üstlenme bağlamındaki koruyucu rejimi" olarak değerlendirilmektedir. Üçüncü kişi güvence verenlerin korunması, güvence sisteminin güvenilirliğini sağlar; kişiler güvence vermekten çekinmezler. Yargıtay kararları, yazılı rızanın açıklığı ve kapsamını titizlikle değerlendirmekte; şüpheli durumlarda güvence veren lehine yorumlar yapmaktadır.
Uygulamada bu madde, bankacılık işlemlerinde, inşaat projelerinin yeniden yapılandırılmasında, şirket birleşmelerinde büyük önem taşır. Kredi yeniden yapılandırmalarında bankalar, yeni borçlunun üstlenmesi durumunda eski kefillerden ve rehin verenlerden yazılı rıza almak zorundadır. Eğer rıza verilmezse, bankalar ya yeni güvenceler ister ya da üstlenmeyi reddeder. Bu düzenleme, borç üstlenme işlemlerinde güvence verenlerin haklarını korumanın ve alacaklıların risk yönetimini doğru yapabilmesinin temel hukuki çerçevesini oluşturur.