TBK 24. Madde
Genel işlem koşullarının bulunduğu bir sözleşmede veya ayrı bir sözleşmede yer alan ve düzenleyene tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine genel işlem koşulları içeren sözleşmenin bir hükmünü değiştirme ya da yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır.
TBK 24. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununda yer verilmeyen, “IV. Değiştirme yasağı” kenar başlıklı yeni bir maddedir.
Tasarının tek fıkradan oluşan 24 üncü maddesinde, genel işlem koşullarını değiştirme yasağı düzenlenmektedir.
Maddede, tip sözleşmede veya ayrı bir sözleşmede yer alan ve düzenleyene tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine genel işlem koşulları içeren sözleşmenin bir hükmünü değiştirme ya da yeni düzenleme yapma yetkisi veren kayıtlara yer verilemeyeceği belirtilmektedir. Bir tip sözleşmede veya ayrı bir sözleşmede yer verilen bu tür kayıtlar, Tasarının 27 nci maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesi anlamında kesin hükümsüzlük yaptırımına bağlı olacaktır. Başka bir ifadeyle, burada aynı fıkranın ikinci cümlesinin uygulanması söz konusu değildir.
Genel işlem koşullarının, düzenleyen tarafından tek yanlı ve önceden hazırlanmış olması, bunların Tasarının 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca sözleşmenin kapsamına girmesi, bu sözleşmenin düzenleyen tarafından tek yanlı olarak değiştirebileceği anlamına gelmez. Ancak, uygulamada genel işlem koşulları içinde, bu koşulların tamamının veya bir kısmının değiştirilmesi konusunda düzenleyene yetki verildiği görülmektedir. Maddede, kendisinde böyle bir yetkiyi saklı tutmuş olsa bile, düzenleyenin bu yetkisine dayanarak, sözleşmeyi tek yanlı, yani dilediği gibi değiştirme ya da yeni düzenleme yapma yolu kapatılmış ve bu tür kayıtların yazılmamış sayılacağı öngörülmüştür.
Bu tür düzenlemeler de, Hukukumuza yabancı değildir. 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunun 6 ve 6/A maddelerinde de sözleşmedeki haksız şartlara ilişkin düzenlemeyle tüketicileri koruyucu nitelikte benzer hükümlere yer verilmiştir. Aynı Kanunun tüketici kredisine ilişkin 10 uncu maddesinde, sözleşmede öngörülen kredi koşullarının sözleşme süresi içinde tüketici aleyhine değiştirilemeyeceği öngörülmüştür. Uygulamada, hemen hemen bütün tip sözleşmelerde, düzenleyenlere, böyle bir yetkinin verilmiş olduğu ve uyuşmazlık hâlinde bu düzenlemelere geçerlilik tanındığı göz önünde tutulduğunda, bu madde hükmünün önemi kendiliğinden anlaşılır.
Maddede söz konusu edilen kayıtlar, sadece düzenleyen lehine, diğer taraf aleyhine olan değişiklik ya da yeni düzenleme yapma yetkisi veren genel işlem koşullarına ilişkindir. Buna karşılık, diğer taraf lehine yapılacak değişikliklerin ya da yeni düzenlemelerin geçerli olduğu konusunda duraksama yoktur.
Açıklama
TBK md. 24, genel işlem koşullarındaki tek yanlı değiştirme yetkilerinin hukuki geçersizliğini düzenleyen önemli bir hükümdür. Tek fıkradan oluşan madde, düzenleyenin sözleşme kurulduktan sonra tek başına sözleşmeyi değiştirmesine olanak tanıyan kayıtları otomatik olarak yazılmamış sayar. Böylece sözleşmenin kurulmasından sonraki hukuki denge korunur.
Maddeye göre genel işlem koşullarının bulunduğu bir sözleşmede veya ayrı bir sözleşmede yer alan ve düzenleyene tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine genel işlem koşulları içeren sözleşmenin bir hükmünü değiştirme ya da yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır. Hüküm, düzenleyenin sözleşmeyi kurduktan sonra tek yanlı biçimde içerik değişikliği yapabilme yetkisini ortadan kaldırır.
İki temel durum düzenlenmiştir. Birincisi mevcut bir hükmü değiştirme yetkisi; düzenleyen sözleşmenin ücret, faiz, süre, edim gibi belirli bir hükmünü daha sonra tek yanlı olarak değiştirebileceğini öngörüyorsa bu kayıt geçersizdir. İkincisi yeni düzenleme getirme yetkisi; düzenleyen sözleşmeye sonradan yeni yükümlülükler ekleyebileceğini öngörmüş olabilir, bu da aynı biçimde yazılmamış sayılır.
Yasağın temel koşulu değişikliğin karşı taraf aleyhine olmasıdır. Tek yanlı yetkinin karşı taraf lehine kullanılması (örn. faizin indirilmesi, yükümlülüğün azaltılması) kural olarak bu yasak kapsamında değildir. Ancak uygulamada pratik olarak düzenleyenler lehine değişiklikler yapmadıkları için bu ayrım çoğunlukla teorik düzeyde kalır.
Uygulamada bu hüküm özellikle şu durumlarda kritik öneme sahiptir. Banka sözleşmelerinde "banka sözleşme ücretlerini yıllık olarak yeniden belirleyebilir" türü kayıtlar yazılmamış sayılır. Sigortacılıkta "sigorta şirketi prim ve teminatları değiştirme hakkını saklı tutar" kayıtları etkisizdir. Telekomünikasyon aboneliklerinde "abone paket fiyatları operatör tarafından tek yanlı olarak değiştirilebilir" kayıtları yasak kapsamındadır. E-ticaret kullanım koşullarında "platformun kuralları bildirim gerektirmeden değiştirilebilir" türü ifadeler etkisizdir.
İstisna niteliğindeki durumlar da vardır. Kanunun veya yetkili makamların izinli değişiklik yetkisi tanıdığı özel alanlarda (örneğin BDDK düzenlemeleri gereği banka ücret değişikliklerinin önceden bildirimle yapılması) hukuki çerçeveyle uyumlu değişiklikler mümkündür. Ayrıca tarafların karşılıklı rızasıyla yapılan değişiklikler TBK md. 24 kapsamında değildir; madde sadece tek yanlı yetkiyi engeller.
Doktrinde madde 24’ün temel amacı sözleşmeye güvenin korunmasıdır. Karşı taraf sözleşmeyi yaptığı anda sözleşmenin içeriğini bilir ve ona göre rıza gösterir; sonradan içerik tek yanlı olarak değiştirilebilecek olursa bu rıza anlamsızlaşır. "Pacta sunt servanda" (ahde vefa) ilkesinin modern ekonomide zayıf taraf lehine yorumlanmış biçimidir.
Bir önemli husus, değişiklik yetkisinin güçlü bir "haklı neden" veya "objektif kritere" dayanması hâlinde uygulamasının tartışmalı olduğudur. Örneğin "faiz oranı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın politika faizindeki değişiklikler doğrultusunda güncellenebilir" gibi objektif kritere bağlı değişiklikler, doktrinde bazı yazarlarca geçerli kabul edilir. Yargıtay bu konuda somut olayın özelliklerine göre değerlendirme yapmaktadır.
Kararlarda özellikle kredi sözleşmelerinde bankanın tek yanlı faiz artırma yetkisi, otomatik uzayan aboneliklerde operatörün tek yanlı ücret değiştirme yetkisi, franchising sözleşmelerindeki merkez firmanın tek yanlı kural değişikliği yetkisi TBK md. 24 çerçevesinde değerlendirilmektedir.