TBK 417. Madde
I. İşveren, hizmet ilişkisinde işçinin kişiliğini korumak ve saygı göstermek ve işyerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzeni sağlamakla, özellikle işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramamaları ve bu tür tacizlere uğramış olanların daha fazla zarar görmemeleri için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür.
II. İşveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak; işçiler de iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür.
III. İşverenin yukarıdaki hükümler dâhil, kanuna ve sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlaline bağlı zararların tazmini, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir.
TBK 417. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 332 nci maddesini karşılamaktadır
Tasarının üç fıkradan oluşan 416 ncı maddesinde, işçinin kişiliğinin genel olarak korunması düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 332 nci maddesinin kenar başlığında kullanılan “4. Tedbirler ve mesai mahalleri” ibaresi, Tasarıda “IV. İşçinin kişiliğinin korunması / 1. Genel olarak” şekline dönüştürülmüştür.
Maddenin birinci fıkrasında, işverenin işçinin kişiliğini koruması, kişiliğine saygı göstermesi, sağlığını gözetmesi, işyerinde ahlâka uygun bir düzenin gerçekleşmesini sağlama yükümlülüğü öngörülmektedir. Gerçekten, işverenin, işçinin sağlığını korumak amacıyla hastalandığında onu çalışmaya zorlamama, tedavisi için gerekli izinleri verme, gerektiğinde işyerinde acil tedavi imkânlarını sağlama gibi yükümlülükleri söz konusudur. Böylece, işçilerin rahat ve huzur içinde çalışabilecekleri bir ortamın sağlanması amaçlanmıştır. Bunun bir ölçüsü olarak işverenin işyerinde “ahlâka uygun bir düzeni gerçekleştirmekle” yükümlü olduğu kabul edilmiştir. Bu yükümlülüğünün diğer bir görünümünü ise, işverenin, işçilerin cinsel tacize uğramamaları için gerekli önlemleri alması oluşturmaktadır. İşveren, bu amaçla, işçilerin derhâl yardım isteyebilecekleri bir güvenlik sistemi kurma, güvenlik personeli bulundurma gibi, cinsel tacizle karşılaşma tehlikesini ortadan kaldırmaya yönelik uygun önlemleri almakla yükümlüdür.
Maddenin ikinci fıkrasında, işverenin, işçinin yaşam, sağlık ve bedensel bütünlüğünü korumak için gerekli önlemleri alma yükümlülüğü öngörülmektedir. Fıkraya göre, işverenin özellikle iş kazalarına karşı gerekli önlemleri alma yükümlülüğü söz konusudur. “Buna göre işveren, hizmet ilişkisinin ve yapılan işin niteliği göz önünde tutulduğunda, hakkaniyet gereği kendisinden beklenen; deneyimlerin zorunlu kıldığı, teknik açıdan uygulanabilir ve işyerinin özelliklerine uygun olan önlemleri almakla yükümlüdür.” Nitekim, 4857 sayılı İş Kanununun “İş verenlerin ve işçilerin yükümlülükleri” kenar başlıklı 77 nci maddesinin birinci fıkrasında da benzer bir düzenlemeye yer verilmiştir.
Maddenin son fıkrasında, işverenin bu önlemleri almaması nedeniyle işçinin ölmesi durumunda işçinin desteğinden yoksun kalanların tazminat alacaklarının, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tâbi olduğu belirtilmektedir. Fıkrada, sözleşmeye aykırılık nedeniyle tazminat sorumluluğuna ilişkin hükümlere yollama yapılmıştır. Bunun bir sonucu olarak, bu tür zararların giderilmesinde, haksız fiillere ilişkin zamanaşımı süreleri değil, sözleşmeye aykırılık nedeniyle zamanaşımına ilişkin hükümler uygulanacaktır.
Maddenin düzenlenmesinde, kaynak İsviçre Borçlar Kanununun 328 inci maddesi göz önünde tutulmuştur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 417. maddesi, işçinin kişiliğinin korunmasını düzenleyen çok önemli bir sosyal hükümdür. Modern iş hukukunun en önemli yeniliklerinden biridir.
Maddenin birinci fıkrası işverenin genel koruma yükümlülüklerini belirler: işveren, hizmet ilişkisinde işçinin kişiliğini korumak ve saygı göstermek ve işyerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzeni sağlamakla, özellikle işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramamaları ve bu tür tacizlere uğramış olanların daha fazla zarar görmemeleri için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür.
Bu hüküm, işverenin kapsamlı koruma sorumluluğunu kurar. İşveren, sadece ücret ödemekle kalmaz; işçinin kişiliğini, saygınlığını, sağlığını korumakla yükümlüdür.
Temel yükümlülükler: 1. Kişiliği korumak ve saygı göstermek 2. Dürüstlük ilkelerine uygun düzen sağlamak 3. Psikolojik ve cinsel tacize karşı önlem almak 4. Taciz mağdurlarının daha fazla zarar görmemesini sağlamak
Psikolojik taciz (mobbing), modern iş hukukunun önemli bir sorunudur. İşveren bunu önlemekle yükümlüdür: aşağılayıcı davranışlar, sürekli eleştiri, sosyal izolasyon, aşırı iş yükü gibi davranışların engellenmesi.
Cinsel taciz de bu kapsamda korunur. İşveren, işyerinde cinsel taciz olmaması için gerekli önlemleri almalıdır: şikayet mekanizmaları, eğitim, düzenli denetim, tacizle mücadele politikaları.
Taciz mağdurlarının ek korunması önemlidir. Mağdur işçinin işten çıkarılması, görev değişikliği yapılması, misillemeye maruz kalmaması sağlanmalıdır.
İkinci fıkra, iş sağlığı ve güvenliğini düzenler: işveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak; işçiler de iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür.
Bu hüküm, karşılıklı bir yükümlülük kurar: – İşveren: önlem alma, araç sağlama – İşçi: alınan önlemlere uyma
İşverenin önlemleri: güvenlik ekipmanı, işyeri güvenlik düzenlemeleri, sağlık kontrolleri, kaza önleyici tedbirler, eğitim programları, tehlikeli kimyasalların güvenli kullanımı.
İşçinin yükümlülükleri: güvenlik ekipmanını kullanma, prosedürlere uyma, tehlikeli davranışlardan kaçınma, eğitimlere katılma.
İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (6331 sayılı kanun) bu alanda detaylı düzenlemeler getirir.
Üçüncü fıkra, sorumluluğun hukuki niteliğini belirler: işverenin yukarıdaki hükümler dâhil, kanuna ve sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlaline bağlı zararların tazmini, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir.
Bu hüküm, işverenin zarar durumunda sözleşmesel sorumluluk hükümlerine tabi olduğunu belirtir. Bu, haksız fiil sorumluluğundan farklıdır ve genellikle işçi lehine avantajlar sağlar:
1. Zamanaşımı: daha uzun (sözleşme için 10 yıl, haksız fiil için 2 yıl) 2. İspat yükü: farklı (sözleşmede kusur karinesi) 3. Kapsam: farklı zararlar (manevi zarar dahil)
Bu düzenleme, iş kazası, meslek hastalığı, taciz mağduru işçilerin haklarını güçlü biçimde korur. İşveren, sözleşmeye aykırı her davranışı için geniş tazminat sorumluluğu taşır.
Uygulamada bu madde, iş kazası davalarında, meslek hastalığı tazminat davalarında, taciz iddialarında, mobbing davalarında temel dayanak oluşturur.