TBK 427. Madde

Hizmet buluşları üzerinde işçinin ve işverenin hakları, bunların kazanılması ile diğer sınaî ve fikrî mülkiyet hakları konusunda özel kanun hükümleri uygulanır.

TBK 427. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 336 ncı maddesini karşılamaktadır.

Tasarının tek fıkradan oluşan 426 ncı maddesinde, işçinin sınaî ve fikrî mülkiyet hakkı düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 336 ncı maddesinin kenar başlığında kullanılan “8. İşçinin ihtiraı” ibaresi, Tasarıda “E. Sınaî ve fikrî mülkiyet hakkı” şekline dönüştürülmüştür.

Maddede, hizmet buluşları üzerinde işçinin ve işverenin hakları, bunların kazanılması ile diğer sınaî ve fikrî mülkiyet haklarına ilişkin özel kanun hükümlerinin uygulanacağı belirtilmiştir.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 427. maddesi, hizmet ilişkisi sırasında ortaya çıkan hizmet buluşları ile diğer sınaî ve fikrî mülkiyet haklarına ilişkin özel kanun hükümlerini uygulanacak hukuk olarak belirleyen, kısa ama stratejik bir yönlendirici hükümdür. Madde, hizmet sözleşmesinin genel çerçevesi içinde ortaya çıkan ancak teknik özellikleri ve uluslararası boyutu nedeniyle ayrı kanunlarda düzenlenmesi gereken bir alanın koordinasyonunu sağlamaktadır.

Hükmün yapısı basittir: "Hizmet buluşları üzerinde işçinin ve işverenin hakları, bunların kazanılması ile diğer sınaî ve fikrî mülkiyet hakları konusunda özel kanun hükümleri uygulanır." Bu ifadeyle TBK, söz konusu hakların kapsamlı düzenlemesini Türk Ticaret Kanunu, 6769 sayılı Sınaî Mülkiyet Kanunu ve 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu gibi özel kanunlara havale etmiştir. Böylece aynı konuda çift başlı bir düzenleme yapılmasının önüne geçilmekte ve uzman mevzuatın önceliği güvenceye bağlanmaktadır.

Hizmet buluşu kavramı, Sınaî Mülkiyet Kanunu m.113 vd.’nda detaylı olarak düzenlenmiştir. Buna göre işçinin iş sözleşmesi sırasında iş yükümlülüğünün ifası gereği gerçekleştirdiği buluşlar "hizmet buluşu"; bu kapsama girmeyen ancak işyerinin tecrübe ve çalışmalarından yararlanılarak elde edilen buluşlar "serbest buluş" olarak nitelendirilir. Hizmet buluşunda işverenin tam veya kısmi hak talep etme yetkisi, işçinin ise bildirim yükümlülüğü ve hakkaniyete uygun bedel hakkı bulunmaktadır. Serbest buluşlarda işçi, işvereni yalnızca bilgilendirmekle yükümlüdür; bu bildirimden sonra işverenin talep hakkı yoksa hak tümüyle işçide kalır.

Fikir ve sanat eserlerinde ise FSEK m.18/II uyarınca memur, hizmetli ve işçilerin yaptıkları işleri gördükleri sırada meydana getirdikleri eserler üzerinde mali hakların kural olarak işverene ait olacağı öngörülmüştür; manevi haklar ise eser sahibi işçide kalır. Bu ayrım, sinema filmleri, bilgisayar yazılımları ve yayıncılık sektöründeki uyuşmazlıklarda belirleyicidir.

TBK m.427’nin pratik önemi, hizmet sözleşmelerinde sınaî ve fikrî mülkiyet hakları bakımından genel bir hükümle yetinmek yerine özel kanunlara yönlendirme yaparak zamanla gelişecek mevzuata uyum sağlayacak bir esneklik getirmesidir. İşverenler ile işçiler arasında yapılacak hizmet sözleşmelerinde bu konudaki hakların hizmet buluşu/serbest buluş ayrımı, bildirim süresi, bedel hesap yöntemi gibi hususların yazılı ve açık biçimde düzenlenmesi ileride doğabilecek uyuşmazlıkları önler. Üniversite-sanayi işbirliği, Ar-Ge merkezleri, teknokent çalışanları gibi bilgi yoğun alanlarda bu hükümler özellikle belirleyicidir.

Sözleşmede hüküm bulunmadığı durumlarda dahi TBK m.427 aracılığıyla özel kanun kuralları uygulama alanı bulur; böylece işçi bedelsiz bırakılmaz, işveren de meşru bir hak kaybına uğramaz.