TBK 44. Madde
I. Temsilciye yetki belgesi verilmişse, yetkinin sona ermesi durumunda temsilci, bu belgeyi temsil olunana geri vermekle veya hâkimin belirleyeceği yere bırakmakla yükümlüdür.
II. Temsil olunan veya halefleri, temsilcinin belgeyi geri vermesi için gerekeni yapmazlarsa, bundan dolayı iyiniyetli üçüncü kişilerin zararını gidermekle yükümlüdürler.
TBK 44. Madde Gerekçesi
Tasarının iki fıkradan oluşan 44 üncü maddesinde, yetki belgesinin geri verilmesi düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 36 ncı maddesinin kenar başlığında kullanılan “c. Salâhiyeti havi olan senedin iadesi” şeklindeki ibare, Tasarının 44 üncü maddesinde, “c. Yetki belgesinin geri verilmesi” şeklinde değiştirilmiştir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 36 ncı maddesinin birinci fıkrasında kullanılan “mahkemeye” şeklindeki ibare, yetki belgesinin bırakılacağı yerin hâkim tarafından belirlenmesi sebebiyle, Tasarının 44 üncü maddesinin birinci fıkrasında “hâkimin” şeklinde ifade edilmiştir.
Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
TBK md. 44, temsil yetkisi sona erdiğinde yetki belgesinin akıbeti ve iyi niyetli üçüncü kişilerin korunmasına ilişkin önemli bir düzenlemedir. İki fıkradan oluşan madde, yetki belgesinin geri verilmesi yükümlülüğünü ve bu yükümlülüğün ihmali halinde tazminat sorumluluğunu ortaya koyar. Düzenleme, hukuki işlemlerin güvenilirliğinin korunmasına hizmet eder.
Birinci fıkraya göre temsilciye yetki belgesi verilmişse, yetkinin sona ermesi durumunda temsilci bu belgeyi temsil olunana geri vermekle veya hâkimin belirleyeceği yere bırakmakla yükümlüdür. Bu kural, yetki belgesinin yanlış kullanımını engelleyen temel önlemdir.
Yetki belgesi, temsilcinin yetkisini karşı taraflara gösteren resmi bir belgedir. En tipik örneği noter onaylı vekâletnamedir. Temsilci bu belgeyle kendisini üçüncü kişilere tanıtır ve yetkisini ispat eder. Yetki belgesinin elinde kalması, sona ermiş bir yetkiyle işlem yapma ihtimali yaratır.
Geri verme yükümlülüğü yetkinin sona ermesinden hemen sonra başlar. Sona erme nedeni ölüm, iflas, süre dolması, geri çekme, iş tamamlanması gibi nedenlerle ortaya çıkmış olabilir. Hangi sebeple olursa olsun yetki sona ermişse temsilcinin belgeyi geri verme yükümlülüğü doğar.
Madde iki alternatif ifa yöntemi tanır. Birinci alternatif belgeyi doğrudan temsil olunana geri vermektir. Bu normal ve en pratik yoldur. İkinci alternatif belgeyi hakimin belirleyeceği yere bırakmaktır. Bu özellikle tartışmalı durumlarda, temsil olunanın kim olduğunun belirsiz olduğu hâllerde veya belgenin güvenli biçimde saklanması gereken hâllerde kullanılır. Mahkeme, belgenin adliye emanetine, notere veya başka bir güvenli yere teslim edilmesine karar verebilir.
İkinci fıkra temsil olunan ve halefleri için tazminat sorumluluğu getirir. Temsil olunan veya halefleri, temsilcinin belgeyi geri vermesi için gerekeni yapmazlarsa, bundan dolayı iyiniyetli üçüncü kişilerin zararını gidermekle yükümlüdürler. Bu düzenleme önemli bir sorumluluk rejimidir.
Temsil olunanın (veya ölümü hâlinde mirasçılarının) belgeyi geri almak için gerekli özeni göstermesi gerekir. Gerekeni yapmak; temsilciyi belge iadesi için uyarmak, gerekiyorsa dava açmak, yetki belgesinin ilgili mercilere bildirilmesi gibi davranışları kapsar. Bu özen gösterilmezse ve sonucunda iyi niyetli üçüncü kişiler zarar görürse tazminat sorumluluğu doğar.
Tipik bir senaryo şöyledir: Temsilci A, temsil olunan B adına vekâletnamesine dayanarak C ile sözleşme yapar. Ancak vekâlet daha önce B’nin ölümü nedeniyle sona ermiştir ve A belgeyi B’nin mirasçılarına geri vermemiştir. Mirasçılar da belgeyi geri alma konusunda gerekli özeni göstermemişlerdir. C, A’nın yetkili olduğuna iyi niyetle güvenerek sözleşmeyi yapmış ve zarara uğramıştır. Bu durumda mirasçılar C’nin zararından sorumludur.
Mirasçıların sorumluluğu, kanuni temsil olunan halefi sıfatıyla doğar. Miras bırakanın yetki verme sonuçlarından sorumludurlar. Ancak sadece belgeyi geri almak için gerekeni yapmadıkları hâlde bu sorumluluk doğar; belge önceden geri alınmış veya alınamayacak durumda ise sorumluluk yoktur.
Bu hüküm "görünüş temsili" ve "yetkisiz temsilci" rejimlerinin özel bir görünümüdür. Üçüncü kişinin karşı karşıya kaldığı risk, temsil olunanın veya mirasçılarının özensizliği ile artmışsa bu özensizlik doğrultusunda sorumlulukları genişler.
İyi niyetli üçüncü kişi koşulu önemlidir. Üçüncü kişi yetkinin sona ermiş olduğunu biliyor veya dürüstlük gereği bilmesi gerekiyorsa korunmaz. Belgenin görünen niteliği, temsilcinin davranışı, ticari ilişkinin tabiatı gibi faktörler iyi niyetin değerlendirilmesinde esas alınır.
Uygulamada madde 44, özellikle ticari temsilcilerin yetkisinin sona ermesinden sonra yapılan işlemlerde, ölüm sonrası yürütülen davalarda, iflas ettikten sonra yapılan sözleşmelerde önemli bir rol oynar. Yargıtay kararlarında bu hüküm yetki belgesinin güvenliği ve üçüncü kişilerin korunması çerçevesinde değerlendirilir.