TBK 458. Madde

I. Pazarlamacılık ilişkisinden doğan muaccel alacaklar ile işverenin ödeme güçsüzlüğüne düşmesi durumunda, henüz muaccel olmayan alacakların güvence altına alınması için pazarlamacı, taşınırlar, kıymetli evrak ve tahsil yetkisine dayanarak müşterilerden almış olduğu paralar üzerinde hapis hakkına sahiptir.

II. Pazarlamacı, araç ve taşıma belgelerini, fiyat tarifelerini, müşterilerle ilgili kayıtlar ile diğer belgeleri alıkoyamaz.

TBK 458. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununda yer verilmeyen, “4. Hapis hakkı” kenar başlıklı yeni bir maddedir.

Tasarının iki fıkradan oluşan 458 inci maddesinde, pazarlamacının hapis hakkı düzenlenmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında, pazarlamacılık ilişkisinden doğan muaccel alacaklar ile işverenin ödeme güçsüzlüğüne düşmesi durumunda henüz muaccel olmayan alacakların güvence altına alınması için pazarlamacının, taşınırlar, kıymetli evrak ve tahsil yetkisine dayanarak müşterilerden almış olduğu paralar üzerinde hapis hakkına sahip olduğu belirtilmiştir.

Maddenin ikinci fıkrasında ise, pazarlamacının, araca ve taşımaya ilişkin belgeleri, fiyat tarifelerini, müşterilerle ilgili kayıtlar ile diğer belgeleri alıkoyamayacağı ifade edilmiştir.

Maddenin düzenlenmesinde, kaynak İsviçre Borçlar Kanununun 349e maddesi göz önünde tutulmuştur.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 458. maddesi, pazarlamacının işverene karşı alacaklarını güvenceye almak üzere sahip olduğu hapis hakkının kapsamını ve sınırlarını düzenler. İki fıkradan oluşan madde, pazarlamacılık ilişkisinde parasal güvencenin önemli bir aracı olan hapis hakkının hangi eşya üzerinde kullanılabileceğini ve hangileri üzerinde kullanılamayacağını somut olarak belirler.

Birinci fıkra, pazarlamacılık ilişkisinden doğan muaccel alacaklar ile işverenin ödeme güçsüzlüğüne düşmesi durumunda henüz muaccel olmayan alacakların güvence altına alınması için pazarlamacının, taşınırlar, kıymetli evrak ve tahsil yetkisine dayanarak müşterilerden almış olduğu paralar üzerinde hapis hakkına sahip olduğunu düzenler. Bu düzenleme MMK m.950 vd.’daki genel hapis hakkı hükümlerinin pazarlamacılık özelinde somutlaştırılmış bir görünümüdür.

Hapis hakkının tanındığı üç kategori vardır: taşınırlar, kıymetli evrak ve müşterilerden tahsil edilen paralar. Taşınırlar, pazarlamacının zilyetliğinde bulunan ve işverene ait her türlü taşınabilir malı kapsar: Numune ürünler, teşhir malzemeleri, müşteri hediyesi stoğu, satılacak ürün partileri gibi. Kıymetli evrak, ticari senetleri, çekleri, bonoları, hisse senetlerini, intifa senetlerini kapsar; pazarlamacı bunları tahsil yetkisiyle veya saklama amacıyla bulundurabilir. Tahsil yetkisine dayanılarak müşterilerden alınan paralar, pazarlamacının işveren adına tahsil ettiği ve henüz işverene iletmediği nakit paralardır.

Hapis hakkının koşulları iki bölümde incelenir: (1) muaccel alacaklar için otomatik doğar, ek koşul aranmaz; (2) muaccel olmayan alacaklar için işverenin ödeme güçsüzlüğüne düşmesi koşulu aranır. Ödeme güçsüzlüğü kavramı TBK m.436’da açıklandığı gibi işverenin borçlarını ödeyemez duruma gelmesidir; iflas, konkordato, ödeme emri itirazsız kesinleşmesi gibi belirtileri vardır.

Hapis hakkının kullanılış biçimi şöyledir: Pazarlamacı, elindeki taşınır, kıymetli evrak veya parayı alacağı ödenene kadar elinde tutar. Alacağı ödenmezse hapis hakkı altındaki malı mahkeme aracılığıyla sattırıp bedelinden alacağını tahsil edebilir (MMK m.952 vd.). Bu satım kamu icrasıyla gerçekleşir; pazarlamacı malı kendisi satamaz veya kullanamaz.

İkinci fıkra, pazarlamacının araç ve taşıma belgelerini, fiyat tarifelerini, müşterilerle ilgili kayıtlar ile diğer belgeleri alıkoyamayacağını düzenler. Bu yasak, işverenin işletme faaliyetini sürdürebilmesi için zorunlu olan bilgi ve belgelerin pazarlamacıya teslim edilmiş olması gerçeğine dayanır. Hapis hakkı bu belgeler üzerinde kullanılsaydı, işveren işletmesini yürütme kapasitesini kaybedebilir ve orantısız zarar görebilirdi.

Yasak kapsamındaki belgeler: Araç ruhsatı, motorlu taşıt trafik belgeleri, güzergah belgeleri, sigorta poliçeleri (işveren adına), fiyat listeleri, tarifeler, indirim çizelgeleri, müşteri veritabanları, iletişim bilgileri, sipariş kayıtları, ödeme durumu kayıtları, teknik dökümanlar ve çizimler, ürün katalogları bu kapsamdadır. Pazarlamacı bu belgeleri sözleşme sona erer ermez işverene iade etmekle yükümlüdür; alacak uyuşmazlığı bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.

Bu sınırın amacı çok yönlüdür: İşletmenin süreklilik ilkesinin korunması, üçüncü kişilerin (müşterilerin) haklarının zarar görmemesi, ticari sırların korunması, rekabet hukuku menfaatlerinin korunmasıdır. Pazarlamacı, alacak uyuşmazlığını bu belgeleri tutmaktan farklı hukuki yollarla (dava, icra takibi, hapis hakkı diğer taşınırlar üzerinde) çözmelidir.

Uygulamada pazarlamacının müşteriden tahsil ettiği ama henüz işverene iletmediği paralar hapis hakkının en sık kullanıldığı alandır; pazarlamacı, alacağı ödenene kadar bu parayı elinde tutabilir, ancak kendi kullanamaz ve bildirim yükümlülüğünü yerine getirmelidir.