TBK 60. Madde
Bir kişinin sorumluluğu, birden çok sebebe dayandırılabiliyorsa hâkim, zarar gören aksini istemiş olmadıkça veya kanunda aksi öngörülmedikçe, zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verir.
TBK 60. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununda yer verilmeyen, “V. Sorumluluk sebeplerinin çokluğu / 1. Sebeplerin yarışması” kenar başlıklı yeni bir maddedir.
Tasarının tek fıkradan oluşan 59 uncu maddesinde, sorumluluk sebeplerinin yarışması düzenlenmektedir.
Maddede, öğreti ve uygulamadaki çağdaş gelişmeler göz önünde tutularak, bir kişinin sorumluluğunun birden çok hukukî sebebe dayandırılabilmesi durumunda, hâkimin, kanunda aksine bir hüküm yoksa, zarar görene en iyi giderim olanağı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar vermesi öngörülmektedir.
Açıklama
TBK md. 60, birden çok sorumluluk sebebinin bir araya geldiği durumlarda hakim takdir yetkisini düzenleyen özgün bir hükümdür. Tek fıkradan oluşan madde, zarar görenin en iyi giderim imkânını elde etmesini sağlayan bir kural ortaya koyar ve pratik uygulamada önemli bir araç sunar. Düzenleme, çok katmanlı sorumluluk ilişkilerinin etkin biçimde çözümlenmesine hizmet eder.
Maddeye göre bir kişinin sorumluluğu birden çok sebebe dayandırılabiliyorsa hakim, zarar gören aksini istemiş olmadıkça veya kanunda aksi öngörülmedikçe, zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verir. Bu kural "sebeplerin yarışması" (Anspruchskonkurrenz) durumunu hakim kararıyla çözümler.
Sebeplerin yarışması durumu, aynı olayın birden fazla hukuki çerçeve altında değerlendirilebildiği hâllerde ortaya çıkar. Aynı olay hem haksız fiil hem sözleşme ihlali olabilir. Hem TBK hem TTK kapsamında sorumluluk doğurabilir. Hem kusur sorumluluğu hem kusursuz sorumluluk halinde uygulanabilir.
Örneğin bir tüketiciye satılan ürünün bozuk çıkması durumunda hem satım sözleşmesi ihlali (TBK md. 219 vd.) hem haksız fiil (TBK md. 49) hem tüketici koruması (6502 sayılı Kanun) sorumluluk çerçeveleri uygulanabilir. Bir taşıyıcının malı zayi etmesi durumunda hem taşıma sözleşmesi ihlali hem kusursuz sorumluluk (TTK md. 875) gündeme gelir.
Madde 60’ın çözümü şöyledir: birden fazla sorumluluk çerçevesi arasında seçim yapmak gerektiğinde hakim, zarar görene en yüksek korumayı sağlayan çerçeveyi uygular. Bu yaklaşım zarar görenin çıkarını en üst seviyede korur ve rekabet hâlindeki hükümlerin en elverişlisini seçer.
"En iyi giderim imkânı" kriteri geniştir. Tazminat miktarı, zamanaşımı süresi, ispat yükü, kusurun aranıp aranmaması, indirim imkanları, irat biçimli ödeme mümkünlüğü gibi çeşitli faktörler değerlendirilir. Hakim bu faktörleri karşılaştırarak zarar görene en elverişli rejimi belirler.
Tipik karşılaştırma örnekleri vardır. Haksız fiil zamanaşımı iki yıl (TBK md. 72) iken sözleşme ihlali on yıldır (TBK md. 146). Tazminat bakımından sözleşme ihlali daha geniş bir miktar kapsayabilir (müspet zarar dahil). Kusursuz sorumluluk hallerinde ispat yükü zarar görene daha avantajlıdır. Bu karşılaştırmalar somut olayda hakim tarafından yapılır.
Maddenin iki önemli istisnası vardır. Birinci istisna zarar görenin aksini istemesidir. Zarar gören kendi hak seçiminde özgürdür. Örneğin zarar gören, bazı sebeplerle belirli bir sorumluluk çerçevesini tercih edebilir. Bu tercihin nedenleri olabilir: psikolojik nedenler, sözleşme ilişkisini bozmak istememe, ispat avantajları, delil durumu.
Zarar gören açık irade beyanıyla veya dava dilekçesindeki taleple tercihini ortaya koyar. Örneğin "haksız fiil hükümlerine göre tazminat istiyorum" diye davayı açarsa, hakim sözleşme ihlali çerçevesine geçemez. Tarafların irade serbestisine saygı gösterilir.
İkinci istisna kanunda aksi öngörülmüş olmasıdır. Bazı kanunlar özel olarak belirli bir sorumluluk çerçevesinin münhasıran uygulanacağını hükme bağlar. Bu tür durumlarda hakim seçim yapma yetkisine sahip değildir; kanunun emrettiği çerçeveyi uygular.
Örneğin bazı özel kanunlarda (taşıma, sigorta, işçi sağlığı gibi alanlarda) sorumluluk sınırlamaları veya tazminat üst sınırları öngörülebilir. Bu özel hükümler TBK’nın genel hükümlerine göre öncelikli olarak uygulanır; hakim madde 60’a dayanarak daha elverişli TBK hükümlerine geçemez.
Doktrinde madde 60, zarar görenin korunması ilkesinin somut bir uygulaması olarak değerlendirilir. Karmaşık sorumluluk ilişkilerinde zarar görenin hangi hükümleri uygulayacağını bilmesi zordur. Hakim, en elverişli seçimi yaparak zarar göreni yetkilendirmeyi üstlenir. Bu yaklaşım adaletin hızlı ve etkin sağlanmasına katkı sağlar.
Uygulamada madde 60 özellikle karmaşık ticari davalarda, tüketici uyuşmazlıklarında, çok taraflı sorumluluk durumlarında önemli rol oynar. Örneğin bir sağlık kurumunda oluşan yaralanmalarda hem hizmet sözleşmesi ihlali hem tıbbi malpraktis hem kusursuz sorumluluk değerlendirmeleri yapılarak en elverişli çerçeve belirlenir.
Yargıtay kararlarında hakimin sorumluluk sebeplerini karşılaştırırken zarar görenin menfaatini korumak amacıyla dikkatli değerlendirme yaptığı, emsal kararlar ışığında rejim seçtiği görülmektedir. Bu seçimin gerekçelendirilmesi ve tüm alternatiflerin değerlendirilmesi beklenir.