TBK 609. Madde
I. Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa ömür boyu gelir, her altı ayda bir ve peşin olarak ödenir.
II. Gelirin süresi ömrüne bağlanmış olan kişi, peşin ödeme öngörülen dönemin sona ermesinden önce ölse bile, o döneme ait gelirin tamamı gelir borçlusu tarafından borçlanılmış sayılır.
III. Gelir borçlusu iflas ederse, gelir alacaklısı, gelir borçlusunun yükümlü olduğu dönemsel gelirin elde edilebilmesi için ilgili sosyal güvenlik kurumunca ödenmesi gereken anaparaya denk düşen bir parayı iflas masasına kaydettirme hakkını elde eder.
TBK 609. Madde Gerekçesi
Tasarının üç fıkradan oluşan 609 uncu maddesinde, gelir alacaklısının sözleşmeden doğan hakkını kullanması düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 509 uncu maddesinin kenar başlığında kullanılan “III. Alacaklının hakları / 1. Hakkın kullanılması” şeklindeki ibare, Tasarıda “C. Gelir alacaklısının hakları / I. Hakkın kullanılması” şeklinde değiştirilmiştir.
Maddenin son fıkrasında, 818 sayılı Borçlar Kanununun 509 uncu maddesinin son fıkrasında kullanılan “muteber bir irat sandığında” şeklindeki ibare yerine, “ilgili sosyal güvenlik kurumunca” şeklindeki ibare kullanılmıştır. Aynı fıkrada, 818 sayılı Borçlar Kanununun 509 uncu maddesinin son fıkrasında kullanılan “müflisin mükellef bulunduğu irat borcuna muadil bir irat tesisi için iktiza eden resülmale müsavi bir resülmal talep ederek hakkını istihsal edebilir” şeklindeki ibare, “gelir borçlusunun yükümlü olduğu dönemsel gelirin elde edilebilmesi için ilgili sosyal güvenlik kurumunca ödenmesi gereken anaparaya denk düşen bir parayı iflâs masasına kaydettirme hakkını elde eder.” şeklinde ifade edilmiştir.
Metninde yapılan düzeltme ve arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 609. maddesi, ömür boyu gelir sözleşmesinde gelir alacaklısının dönemsel edim hakkını ne şekilde kullanacağını ve borçlunun iflası hâlinde alacaklıya tanınan özel imkânı düzenlemekte olup, 818 sayılı mülga Borçlar Kanunu’nun 509. maddesinin karşılığını oluşturmaktadır. Madde, dönemsel edimin ödeme aralığını, peşin ödemenin sonuçlarını ve iflas hâlinde iflas masasına kayıt hakkını üç fıkra hâlinde hükme bağlamaktadır. Düzenleme, sözleşmenin aleatuar ve sürekli borç ilişkisi niteliğinden doğan pratik sorunları çözmek üzere tasarlanmıştır.
Birinci fıkraya göre sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa ömür boyu gelir, her altı ayda bir ve peşin olarak ödenir. Bu düzenleme tamamlayıcı (yedek) hukuk kuralı niteliğindedir; taraflar ödeme dönemini aylık, üç aylık veya yıllık olarak belirleyebilir. Peşin ödemenin sözleşme gereği olması, gelir alacaklısının yaşamsal ihtiyaçlarını güvence altına alma amacıyla uyumludur; yaşlı veya muhtaç alacaklının dönem başında parayı eline alması ekonomik bakımdan önem taşır. Altı aylık dönemin esas alınması ise uygulamada yerleşik bir ticari teamül olarak kabul edilmiştir. Ödemenin gününün saptanmasında sözleşmenin kurulduğu tarih esas alınır; ilk altı aylık dönemin ödemesi sözleşmenin kurulduğu gün, sonraki dönemlerin ödemesi ise altı aylık dönemlerin başlangıç tarihinde yapılır.
İkinci fıkra, gelirin süresi ömrüne bağlanan kişinin peşin ödeme öngörülen dönemin sona ermesinden önce ölmesi hâlinde, o döneme ait gelirin tamamının gelir borçlusu tarafından borçlanılmış sayılacağını öngörmektedir. Örneğin altı aylık peşin ödeme sistemi benimsenmiş ve ömür boyu gelir gelir alacaklısının ömrüne bağlanmışsa, alacaklı dönem başında aldığı paranın tamamını hak eder; dönem içinde ölmesi hâlinde ödenen miktar iade edilmez. Ömrü esas alınan kişi üçüncü kişi ise ve peşin ödenecek dönem başlamış ancak tamamlanmamışsa, o döneme ait gelir tam olarak borçlanılmış sayılır. Bu düzenleme, sözleşmenin aleatuar niteliğinin pratik bir yansımasıdır ve gelir alacaklısının mirasçılarının o döneme ait peşin ödemeyi talep edebilmesini sağlar. Ölüm tarihinin tespiti ve ölümden sonra geçen süre bakımından orantılama yapılmaması, peşin ödeme kuralının doğal sonucudur ve sözleşmenin risk dağılımı bu yönde kurulmuştur.
Üçüncü fıkra, gelir borçlusunun iflas etmesi hâlinde gelir alacaklısına özel bir koruma tanımaktadır. Buna göre gelir alacaklısı, gelir borçlusunun yükümlü olduğu dönemsel gelirin elde edilebilmesi için ilgili sosyal güvenlik kurumunca ödenmesi gereken anaparaya denk düşen bir parayı iflas masasına kaydettirme hakkını elde eder. Mülga Kanun’daki ‘muteber bir irat sandığı’ ibaresi yerine ‘sosyal güvenlik kurumu’ ifadesinin kullanılması, günümüzdeki kurumsal yapıya uyum sağlamıştır. Hesaplamada esas alınan, benzer nitelikte bir dönemsel gelirin ilgili sosyal güvenlik kurumunca karşılanabilmesi için gerekli anapara miktarıdır. Böylece alacaklı, gelecekte doğacak dönemsel alacaklarının değerini bugünkü değere indirgenmiş tek bir tutar olarak masaya kaydettirebilmekte ve iflas prosedüründe aktifle sınırlı oranda da olsa tahsilat imkânına kavuşabilmektedir. Bu anapara hesabı, aktüeryal yöntemlerle, ömür beklentisi, faiz oranı ve dönemsel edim miktarı dikkate alınarak yapılır ve genellikle bilirkişi aktüer raporu ile tespit edilir.
Yargıtay uygulamasında 609. madde, özellikle emeklilik ve sigorta şirketleriyle yapılan ömür boyu gelir sözleşmelerinde ödeme tarihinin belirlenmemesi hâlinde altı aylık peşin ödeme karinesinin uygulanması yönünde içtihatlar üretmektedir. İflas masasına kayıt hakkı bakımından da İcra ve İflas Kanunu hükümleriyle birlikte değerlendirme yapılmakta, anapara karşılığının bilirkişi aktüer hesabıyla belirlenmesi aranmaktadır. Ayrıca borçlunun iflas dışında konkordato sürecine girmesi hâlinde de konkordato teklifinin kabulünde benzer aktüeryal hesaplamanın esas alınması gerektiği vurgulanmaktadır. Gelir alacaklısının ödenmeyen geçmiş dönemlere ait alacakları ile gelecek dönemlere ait sermayeleştirilmiş alacaklarının iflas masasında ayrı ayrı kaydedilmesi de uygulama tarafından benimsenen bir yöntemdir.