TBK 65. Madde

Hakkaniyet gerektiriyorsa; hâkim, ayırt etme gücü bulunmayan kişinin verdiği zararın, tamamen veya kısmen giderilmesine karar verir.

TBK 65. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 54 üncü maddesini kısmen karşılayan “B. Kusursuz sorumluluk / I. Hakkaniyet sorumluluğu” kenar başlıklı yeni bir maddedir.

Tasarının iki fıkradan oluşan 64 üncü maddesinde, kusursuz sorumluluk hâllerinden biri olan hakkaniyet sorumluluğu düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 54 üncü maddesinin kenar başlığında kullanılan “B Temyiz Kudretini Haiz Olmayanların Mesuliyeti” ibaresi, Tasarının 64 üncü maddesinde “B. Kusursuz sorumluluk / I. Hakkaniyet sorumluluğu” şeklinde değiştirilmiştir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 41 inci ve devamındaki maddelerinde de kusura dayanan sorumluluk (haksız fiil sorumluluğu) yanında kusursuz sorumluluk düzenlendiği hâlde, “kusursuz sorumluluk” kenar başlığı kullanılmamıştır. Tasarının 64 üncü maddesinin kenar başlığında kullanılan “B. Kusursuz sorumluluk” ibaresiyle, bu sistematik eksiklik giderilmektedir.

Maddenin birinci fıkrasında, tarafların ekonomik durumları göz önünde tutulduğunda, hakkaniyet gerektiriyorsa, hâkimin, zarar verenin kusuru olmasa bile, sebep olduğu zararın uygun şekilde giderilmesine karar verebileceği öngörülmektedir. Böylece, 818 sayılı Borçlar Kanununun 54 üncü maddesinde sadece ayırt etme gücünden yoksun olanların (yani kusurlu olmaları söz konusu edilemeyecek kişilerin) hakkaniyet sorumluluğuna tâbi oldukları şeklindeki düzenlemenin kapsamı genişletilmiştir. Ayırt etme gücüne sahip olmakla birlikte kusuru olmaksızın başkalarına zarar verenlerin de, hakkaniyet gerektiriyorsa sorumlu tutulmaları zorunlu görülmüştür.

Aynı maddenin ikinci fıkrası, 818 sayılı Borçlar Kanununun 54 üncü maddesinin birinci fıkrasını karşılamaktadır. Ayırt etme gücü olmayanların verdikleri zararlar için de, Tasarının hakkaniyet sorumluluğuna ilişkin 64 üncü maddesinin ilk fıkrasının uygulanacağı belirtilmiştir. Buna karşılık, ayırt etme gücünün geçici olarak kaybedildiği sırada verilen zararlardan sorumluluğa ilişkin 818 sayılı Borçlar Kanununun 54 üncü maddesinin ikinci fıkrası, Tasarının 58 inci maddesinde, “4. Ayırt etme gücünün geçici kaybı” başlığı altında, ayrıca düzenlendiği için, bu maddeye alınmamıştır.

Açıklama

TBK md. 65, ayırt etme gücü bulunmayan kişilerin verdiği zararlarda hakime tanınan hakkaniyet sorumluluğu yetkisini düzenler. Tek fıkradan oluşan madde, kural olarak sorumluluk bulunmayan durumlarda dahi hakkaniyet gereği tazminat verilmesini mümkün kılan istisnai bir hükümdür. Düzenleme, medeni hukuk teorisinde "equity" kavramının özel bir uygulamasıdır.

Maddeye göre hakkaniyet gerektiriyorsa hakim, ayırt etme gücü bulunmayan kişinin verdiği zararın, tamamen veya kısmen giderilmesine karar verir. Bu kural kusursuz sorumluluğun özel bir görünümüdür ve hakime geniş takdir yetkisi tanır.

Ayırt etme gücü bulunmayan kişiler TMK md. 14-16 çerçevesinde tanımlanır. Küçükler (tam ayırt etme gücü olmayan), akıl hastaları, akıl zayıflığı olanlar, ağır sarhoş ve uyuşturucu etkisinde olanlar (sürekli hâlde) ayırt etme gücü bulunmayan kişiler arasında yer alır. Bu kişiler kural olarak fiillerinden sorumlu değildir.

Genel kural şudur: kusur sorumluluğu aranan haksız fiillerde, kusurun aranması ayırt etme gücünün varlığını gerektirir. Ayırt etme gücü olmayan kişiden hukuki anlamda kusurlu davranış beklenemez. Bu nedenle bu kişilerin verdiği zararlardan kural olarak sorumluluk doğmaz; zarar görenler tazminat alamazlar.

Ancak madde 65 bu sert sonuca bir istisna getirir. Hakim, hakkaniyet gerektiriyorsa ayırt etme gücü bulunmayan kişiyi tazminata mahkum edebilir. Bu hakkaniyet sorumluluğu istisnai ve takdiri niteliktedir.

Hakkaniyet değerlendirmesinde çeşitli faktörler dikkate alınır. Birincisi ayırt etme gücü bulunmayan kişinin mali durumu. Bu kişi zengin ise (miras, sigorta, vb. yollarla), zarar görenin hiçbir tazminat alamaması adil sayılmaz. İkincisi zarar görenin mali durumu; fakir bir mağdurun tamamen mahrum bırakılması orantısız olur. Üçüncüsü fiilin ağırlığı ve zararın büyüklüğü. Dördüncüsü sigortanın varlığı; ayırt etme gücü olmayan kişinin sorumluluk sigortası varsa tazminat daha kolay verilebilir.

Hakim tazminatı tamamen verebileceği gibi kısmen de verebilir. Somut olayın özelliklerine göre hak ettiği miktarı belirler. Tam tazminat, sembolik miktar veya arasındaki herhangi bir değer verilebilir.

Bu düzenleme zarar gören-zarar veren ilişkisindeki dengeyi korur. Saf kusur teorisi uygulandığında ayırt etme gücü olmayan kişilerin neden olduğu zararlarda mağdur tamamen mahrum kalır. Bu, bazı olaylarda adaletsiz sonuçlara yol açabilir. Özellikle ayırt etme gücü olmayan kişinin ailesinin zengin olduğu, mağdurun ise fakir olduğu durumlarda hakim müdahalesi gereklidir.

Örnek vermek gerekirse: Ağır akıl hastalığı olan zengin bir kişi, sokağa fırlatılan objeyle geçen bir yayaya zarar vermiştir. Yaya fakir bir kişidir ve ağır yaralanmıştır. Akıl hastasının ailesi ilgili iken ondan kusur beklenemez. Kural olarak yaya hiçbir tazminat alamaz. Ancak hakim hakkaniyet sorumluluğu ile akıl hastasını (veya mirasından) tazminata mahkum edebilir.

Bu kurala çocukların verdiği zararlar açısından da başvurulabilir. Küçük çocuk mahallede oynarken başkasının araçlarına zarar vermişse, ailesinin adam çalıştıran veya ana-baba sorumluluğu dışında kaldığında, çocuğun mal varlığı varsa (miras, hediye) hakkaniyet sorumluluğu devreye girebilir.

Bu madde ayrıca diğer sorumluluk sebepleriyle birlikte okunmalıdır. Çocuğun zararlarından ana-baba TMK kapsamında sorumludur (TMK md. 346), öğretmenler ise TBK md. 71 kapsamında sorumluluk taşıyabilir. Adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK md. 66) da çalışanın ayırt etme gücü durumundan bağımsızdır. Bu nedenle hakkaniyet sorumluluğu diğer sorumluluk sebeplerinin uygulanamadığı nadir durumlar için bir son çare niteliği taşır.

Doktrinde madde 65, sorumluluk hukukunun mekanik uygulanmasını yumuşatan ve adalet ihtiyacını karşılayan bir araç olarak değerlendirilir. Hakim takdirine güvenir ve her somut olayın kendine özgü değerlendirilmesini sağlar.

Yargıtay kararlarında hakkaniyet sorumluluğunun istisnai ve dar yorumlanması vurgulanır. Bu kurum, kural olarak başka sorumluluk sebebi bulunmadığında devreye girer; başka yollarla tazminat elde edilebilen durumlarda öncelik diğer hükümlerdir.