TBK 70. Madde
I. Bir başkasına ait bina veya diğer yapı eserlerinden zarar görme tehlikesiyle karşılaşan kişi, bu tehlikenin giderilmesi için gerekli önlemlerin alınmasını hak sahiplerinden isteyebilir.
II. Kişilerin ve malların korunması hakkındaki kamu hukuku kuralları saklıdır.
TBK 70. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 59 uncu maddesini karşılamaktadır.
Tasarının iki fıkradan oluşan 69 uncu maddesinde, başkasına ait bir bina veya diğer yapı eserlerinden zarar görme tehlikesiyle karşılaşan kişinin, bu tehlikenin önlenmesini isteme hakkı düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 59 uncu maddesinin kenar başlığında kullanılan “II. Tedbirleri temin” şeklindeki ibare, Tasarının 69 uncu maddesinde, “b. Zarar tehlikesini önleme” şeklinde değiştirilmiştir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 59 uncu maddesinin birinci fıkrasında, “zuhura gelecek bir zarara maruz olan kimsenin, tehlikeyi bertaraf etmek için” şeklindeki ibare yerine, Tasarıda, “zarar görme tehlikesiyle karşılaşan kişi” ibaresi kullanılarak, maddede öngörülen önlemlerin alınmasının istenebilmesi için zararın doğmasının şart olduğu şeklindeki yanlış izlenimin ortadan kaldırılması amaçlanmıştır.
Metninde yapılan düzeltme ve arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
TBK md. 70, bina ve yapı eserlerinden zarar görme tehlikesiyle karşılaşan kişilere önleyici tedbir talep etme hakkı tanıyan önemli bir hükümdür. İki fıkradan oluşan madde, zarar gerçekleşmeden önce müdahale imkânı sağlar ve "önleme önlemeden iyidir" ilkesinin hukuki yansımasıdır. Düzenleme, tazminat rejiminden farklı olarak pro-aktif koruma sunar.
Birinci fıkraya göre bir başkasına ait bina veya diğer yapı eserlerinden zarar görme tehlikesiyle karşılaşan kişi, bu tehlikenin giderilmesi için gerekli önlemlerin alınmasını hak sahiplerinden isteyebilir. Bu kural önleyici bir hak tanır.
Hak tehdidin varlığı ile doğar. Zarar henüz gerçekleşmemiş olabilir; önemli olan makul bir tehlikenin bulunmasıdır. Tehlike somut, yakın ve mantıklı olmalıdır; soyut korkular veya uzak ihtimaller bu hakka dayanak oluşturmaz. Hakim takdirinde tehlikenin gerçekten ciddi olup olmadığı değerlendirilir.
Tehlike kaynağı "bina veya diğer yapı eserleri" olmalıdır. TBK md. 69’daki tanımla paralel biçimde, her türlü yapay inşa yapısı bu kapsamdadır. Eğilmiş ağaç, yamaçtan düşme riski olan kaya gibi doğal unsurlar madde 70 kapsamında değildir (bunlar farklı hukuki rejime tabidir).
Tehlikenin türü çok çeşitli olabilir. Yapının çökme riski, parçaların düşme riski, elektrik tesislerinin kısa devre yapma riski, havalandırmanın tehlikeli çalışması, su tesislerinin patlama riski, yangına yol açan koşullar gibi yapı kaynaklı her türlü tehdit bu kapsamdadır.
Hak sahibi tehdit altında olan kişidir. Komşu, yoldan geçen, yakındaki işyeri sahibi, kiracı gibi herhangi bir şekilde etkilenme ihtimali olan kişiler bu hakkı kullanabilir. Tehlikenin kim üzerinde yoğunlaştığına bakılır; doğrudan risk altında olan kişi öncelikle haklıdır.
Talep yönlendirileceği kişi "hak sahipleri"dir. Bu kapsamda yapının maliki, intifa hakkı sahibi, oturma hakkı sahibi, hatta uzun süreli kiracı (fiili hakimiyet olduğu ölçüde) yer alır. TBK md. 69’daki sorumluluk rejimi burada da paralel uygulanır.
"Gerekli önlemlerin alınması" çok çeşitli önlemler içerir. Yapının onarımı, güçlendirilmesi, tehlikeli parçaların kaldırılması, güvenlik çitleri konulması, uyarı işaretlerinin konulması, belirli bölgelerin kullanıma kapatılması, gerektiğinde yapının yıkılması gibi önlemler talep edilebilir.
Talep usulü çeşitlidir. Doğrudan hak sahibine başvuru, yazılı bildirimle uyarı, noter aracılığıyla ihtarname, yerel mercilere (belediye, valilik) başvuru, mahkemeye ihtiyati tedbir talebi gibi yollar kullanılabilir. Pratikte önce tarafı uyarmak, sonra resmi makamları devreye sokmak, gerekirse yargı yoluna başvurmak tipik yaklaşımdır.
Mahkeme kararı talep edilmesi halinde hakim ihtiyati tedbir veya dava yoluyla önlemleri emredebilir. İhtiyati tedbir, acil durumlarda hızlı çözüm sağlar. Dava, kapsamlı önlem yükümlülüğünün tespit edilmesine yönelik kullanılır.
İkinci fıkra önemli bir atıf yapar: kişilerin ve malların korunması hakkındaki kamu hukuku kuralları saklıdır. Bu düzenleme medeni hukuk yolunun kamu hukuku koruma mekanizmalarıyla paralel olduğunu belirtir.
Kamu hukuku korumaları çeşitlidir. İmar Kanunu kapsamında belediyelerin yıkım kararları, tehlikeli yapıların tescili, güvenlik önlemleri alınması yetkileri vardır. Afet Kanunu ve ilgili mevzuat kapsamında tehlikeli yapıların zorunlu yenilenmesi programları uygulanabilir. Çevre Kanunu, işyerlerinin güvenlik kuralları, iş sağlığı kuralları da ilgili alanlarda koruma sağlar.
Bu düzenlemenin pratik önemi, medeni hukuk yolunun kamu hukuku ile rekabet değil paralel ilişki içinde olmasıdır. Kişi, yapının yıkılması için belediyeye başvurabileceği gibi, aynı zamanda sahibine karşı TBK md. 70 çerçevesinde mahkemeye gidebilir. Her iki yol bağımsız işleyebilir.
Doktrinde madde 70, sorumluluk hukukunun "reparatif" niteliğinden "prevantif" niteliğe geçişini temsil eder. Zarar oluşmadan önce önleme yaklaşımı, modern hukuk sistemlerinin benimsediği bir yaklaşımdır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadında da yaşam hakkı ve mülkiyet hakkı bağlamında devletlerin önleyici yükümlülükleri vurgulanır.
Uygulamada özellikle deprem bölgelerinde, eski yapıların bulunduğu mahallelerde, çökme tehlikesi olan yüksek yapılarda madde 70 önemli rol oynar. Komşuluk ilişkilerinde ve apartman yönetimi konularında da sıkça başvurulan bir hükümdür.
Yargıtay kararlarında tehlikenin ciddiyeti, alınacak önlemlerin orantılılığı, maliyet yükü paylaşımı gibi meseleler madde 70 çerçevesinde değerlendirilmektedir.