TBK 72. Madde

I. Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Ancak, tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır.

II. Haksız fiil dolayısıyla zarar gören bakımından bir borç doğmuşsa zarar gören, haksız fiilden doğan tazminat istemi zamanaşımına uğramış olsa bile, her zaman bu borcu ifadan kaçınabilir.

TBK 72. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 60 ıncı maddesini karşılamaktadır.

Tasarının iki fıkradan oluşan 71 inci maddesinde, haksız fiilden doğan tazminat isteminin zamanaşımı süresi düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun söz konusu maddesinin kenar başlığında kullanılan “F. Müruruzaman” şeklindeki ibare, Tasarının 71 inci maddesinde, “C. Zamanaşımı / I. Kural” şeklinde değiştirilmiştir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 60 ıncı maddesinin ikinci fıkrası hükmü, Tasarının 71 inci maddesinin birinci fıkrasıyla birleştirildiği için, 818 sayılı Borçlar Kanununda üç fıkradan oluşan madde, Tasarıda iki fıkraya dönüştürülmüştür.

818 sayılı Borçlar Kanununun 60 ıncı maddesinin birinci fıkrasında kullanılan “Zarar ve ziyan yahut manevî zarar namiyle nakdî bir meblâğ tediyesine müteallik dava” şeklindeki ibare yerine, Tasarının 71 inci maddesinin birinci fıkrasında, kısaca “Tazminat istemi” ibaresi kullanılmıştır. Gerçekten, tazminat isteminin mutlaka bir dava açılarak ileri sürülmesi şart olmayıp, bu istem dava dışında da ileri sürülebilir. Haksız fiil tazminatı için, 818 sayılı Borçlar Kanununda öngörülen bir yıllık kısa zamanaşımı süresinin, yetersiz bulunması nedeniyle, Tasarıda iki yıla çıkarılması öngörülmüştür. Nitekim, motorlu taşıt işletenlerin sebep oldukları maddî zararlar da, niteliği itibarıyla bir haksız fiil oluşturduğu hâlde, bu tür zararlardan doğan sorumluluk, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanununda iki yıllık zamanaşımı süresine tâbi tutulmuştur.

Ayrıca, 818 sayılı Borçlar Kanununda on yıllık uzun zamanaşımı süresi için kullanılan “zararı müstelzim fiilin vukuundan itibaren” şeklindeki ibarenin, haksız fiilin “zarar” unsuru gerçekleşmedikçe, fiilin işlendiği tarihten itibaren kaç yıl geçerse geçsin, haksız fiil nedeniyle tazminat isteminin zamanaşımına uğramayacağı şeklinde yorumlanmasını önlemek amacıyla, bu ibare “her hâlde, fiilin işlendiği tarihten başlayarak” şeklinde değiştirilmiş ve 818 sayılı Borçlar Kanunundaki on yıllık uzun zamanaşımı süresinin de, bu değişiklik göz önünde tutularak yirmi yıla çıkarılması öngörülmüştür. Nitekim, haksız fiil zamanaşımı süreleri olarak Alman Medenî Kanununun (BGB) 852 nci maddesinde on ve otuz yıllık süreler öngörülmüştür. 818 sayılı Borçlar Kanununun 60 ıncı maddesinin ikinci fıkrasında kullanılan “Eğer haksız bir fiil, mutazarrır olan taraf aleyhinde bir alacak tevlit etmiş olursa” şeklindeki ibare, “Haksız fiil dolayısıyla zarar gören bakımından bir borç doğmuşsa” şeklinde değiştirilmiştir. 818 sayılı Borçlar Kanununun 60 ıncı maddesinin ikinci fıkrasında kullanılan “mutazarrır kendisinin tazminat talebi müruru zaman ile sakıt olsa bile o alacağı vermekten imtina edebilir” şeklindeki hüküm ise, Tasarının 71 inci maddesinde “zarar gören, haksız fiilden doğan tazminat istemi zamanaşımına uğramış olsa bile, her zaman bu borcu ifadan kaçınabilir.” şeklinde ifade edilmiştir.

Açıklama

TBK md. 72, haksız fiilden doğan tazminat istemlerinin zamanaşımı süresini düzenleyen önemli bir hükümdür. İki fıkradan oluşan madde, iki farklı zamanaşımı süresi öngörür (subjektif ve objektif) ve özel durumlar için ceza zamanaşımının uygulanmasını kabul eder. Düzenleme, hukuki güvenliği korurken haklı taleplerin geç kalmamasını da sağlar.

Birinci fıkraya göre tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.

Madde iki farklı zamanaşımı süresi öngörür. Birincisi iki yıllık subjektif süre; zarar görenin hem zararını hem de tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren işler. Bu süre, zarar görenin bilgi durumuna bağlıdır; bilgi sahibi olmadığı sürece süre işlemez. İkincisi on yıllık objektif süre; fiilin işlendiği tarihten itibaren işler ve subjektif bilgi aranmaz. On yıl, mutlak üst sınırdır.

İki yıllık sürenin başlaması için iki bilgi unsuru gereklidir. Birincisi zararın öğrenilmesi; zarar görenin, uğradığı somut kayıp hakkında bilgilendirilmiş olması. İkincisi tazminat yükümlüsünün öğrenilmesi; zarar sorumlusunun kim olduğu. İki bilgi de birlikte öğrenilmiş olmalıdır; biri eksik ise süre başlamaz.

Bilgi edinme anı hakim takdirine göre belirlenir. Zararın ispatı ortaya çıktığında (örneğin tıbbi rapor ile malûliyet tespit edildiğinde, uzman raporu ile hasar belirlendiğinde) subjektif süre işlemeye başlar. Şüphe, tahmin veya kısmi bilgi yeterli değildir; kesin ve objektif bilgi aranır.

On yıllık objektif süre fiilin işlenmesinden itibaren işler. Bu süre kesindir; zarar görenin bilgi durumuna bakılmaksızın uygulanır. Gizli kalan zararlar, geç ortaya çıkan etkiler bu süre içinde kalmalıdır. Aksi halde talep zamanaşımına uğrar.

Sürelerin ilişkisi önemlidir. Zarar gören önce subjektif süreyi gözetmelidir; iki yıl dolmadan dava açmalıdır. Ancak subjektif süre gelmeden (örneğin zarar geç öğrenildiğinde) bile fiilden on yıl geçmişse artık dava açamaz. İki süre bağımsız işler; hangisi önce dolarsa zamanaşımı tamamlanır.

Birinci fıkranın ikinci cümlesi özel bir kural getirir: ancak, tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır. Bu düzenleme ceza zamanaşımının medeni tazminat istemine genişletilmesini sağlar.

Mantığı şudur: bir fiil hem haksız fiil hem de suç oluşturuyorsa (örneğin kasten yaralama, öldürme, hırsızlık), ceza hukukundaki zamanaşımı süresi medeni tazminata da uygulanabilir. Ceza zamanaşımı genellikle daha uzundur (5 yıl, 15 yıl hatta 30 yıla kadar çıkabilir). Zarar gören bu uzun süreden yararlanır.

Bu kural zarar görenin korunmasına hizmet eder. Özellikle ağır suçlarda (öldürme, ağır yaralama) mağdur veya yakınlarının tazminat hakkı ceza zamanaşımı boyunca muhafaza edilir. Ceza davası açılmış veya açılmamış olması fark etmez; ceza kanununda öngörülen zamanaşımı süresi esastır.

İkinci fıkra bir koruyucu hüküm getirir: haksız fiil dolayısıyla zarar gören bakımından bir borç doğmuşsa zarar gören, haksız fiilden doğan tazminat istemi zamanaşımına uğramış olsa bile, her zaman bu borcu ifadan kaçınabilir. Bu kural "defi hakkı"nı zamanaşımı sonrası da korur.

Tipik senaryo şudur: A ve B karşılıklı zarar vermiştir (örneğin trafik kazası). Hem A hem B’nin birbirine tazminat hakkı vardır. A zamanında dava açmış, B ise hakkını gecikmiş (zamanaşımına uğramış). Normal kuralda B artık tazminat isteyemez ama A tazminat talep ederse, B karşılıklı zararlarını defi olarak ileri sürebilir. Bu, adalet duygusunu karşılayan bir çözümdür.

Doktrinde madde 72, tazminat hukukunun en pratik uygulaması olarak değerlendirilir. Uzun zamanaşımı tartışmaları mağdurun korunması ile hukuki güvenlik arasındaki dengeyi belirler.

Yargıtay kararlarında özellikle bilgi öğrenme anının tespiti, gizli zararlar, ceza zamanaşımının uygulama koşulları madde 72 çerçevesinde titizlikle değerlendirilmektedir.