TMK 173. Madde
(1) Boşanma hâlinde kadın, evlenme ile kazandığı kişisel durumunu korur; ancak, evlenmeden önceki soyadını yeniden alır. Eğer kadın evlenmeden önce dul idiyse hâkimden bekârlık soyadını taşımasına izin verilmesini isteyebilir.
(2) Kadının, boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğu ve bunun kocaya bir zarar vermeyeceği ispatlanırsa, istemi üzerine hâkim, kocasının soyadını taşımasına izin verir.
(3) Koca, koşulların değişmesi hâlinde bu iznin kaldırılmasını isteyebilir.
TMK 173. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 141 inci maddesini karşılamaktadır. Yürürlükteki maddenin birinci fıkrası 3678 sayılı Yasa ile değiştirilmiş, eski maddede boşanan kadının evlenmeden önceki soyadınıalabilmesi olanağıkaldırılmış, boşanan kadının ancak ve ancak bekâ rlık soyadınıalabileceği kabul edilmiştir. Bu değişiklik isabetli bulunmamıştır. Boşanan kadının bekâ rlık soyadı yerine, evlenmeden önceki soyadınıkullanmasında yararıbulunabilir. Örneğin; dul iken evlenen ve daha sonra boşanan kadın dulluk soyadınıyani evlenmeden önceki soyadınıalmakta yarar sahibi olabilir. Zira dul kalmasına yol açan evlilikten doğan çocuklarının soyadı ile aynısoyadınıtaşımak isteyebilir. 3678 sayılı Yasa ile yapılan değişiklik, boşanan kadın için bu olanağıkaldırmış, kadının daima bekâ rlık soyadınıalmasızorunluluğunu getirmiştir. Bu nedenle yapılan değişiklikle bu maddenin 3678 sayılı Yasa ile değiştirilmeden önceki şekline dönülmüştür. Kadının dulluk soyadına dönmesi kuralıkabul edilmiş, ancak dilerse hâ kimden bekâ rlık soyadınıtaşımasına izin isteyebileceği istisnasıöngörülmüştür. Maddenin ikinci ve üçüncüfıkralarında 3678 sayılı Yasa ile getirilen hükümler korunmuştur.
Açıklama
TMK Madde 173, boşanan kadının kişisel durumunu ve özellikle soyadı sorununu düzenler. Birinci fıkraya göre kadın, boşanma hâlinde evlenme ile kazandığı kişisel durumunu korur, ancak evlenmeden önceki soyadını yeniden alır; evlenmeden önce dul idiyse hâkimden bekârlık soyadını taşımasına izin verilmesini isteyebilir. İkinci fıkra, kadının boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğu ve bunun kocaya zarar vermeyeceği ispatlanırsa, istem üzerine hâkimin bu soyadını taşımasına izin verebileceğini öngörür. Üçüncü fıkraya göre koca, koşulların değişmesi hâlinde bu iznin kaldırılmasını isteyebilir. Gerekçe, kadının bekârlık soyadı yerine evlenmeden önceki (örneğin dulluk) soyadına dönebilmesini sağlamak amacıyla, eski katı düzenlemenin terk edildiğini ve kadına bu yönde bir seçim imkânı tanındığını açıklar.
Uygulamada kural, boşanan kadının evlenmeden önceki soyadına dönmesidir; bu, mahkemenin boşanma kararıyla birlikte kendiliğinden gerçekleşen bir sonuçtur. Kadın evlenmeden önce dul idiyse, dulluk soyadı yerine bekârlık soyadını taşıyabilmek için hâkimden ayrıca izin istemelidir. Kadının istisnaen kocasının soyadını kullanmaya devam edebilmesi için iki koşulu birlikte ispatlaması gerekir: bu soyadını kullanmakta korunmaya değer bir menfaatinin bulunması (örneğin mesleki tanınırlık veya çocuklarla soyadı birliği) ve bunun kocaya bir zarar vermeyecek olması. Bu talep, boşanma davası içinde veya ayrı bir dava ile ileri sürülebilir. Koca lehine tanınan üçüncü fıkra ise, izin verildikten sonra koşulların değişmesi hâlinde (örneğin kadının soyadını ticari menfaat için kötüye kullanması) iznin kaldırılmasını isteme hakkı tanıyarak menfaat dengesini korur.
Bu düzenlemenin sonucu, boşanan kadının kimliğini ve sosyal konumunu koruyacak bir soyadı düzeninin, eşlerin karşılıklı menfaatleri gözetilerek kurulmasıdır. Yargıtay’ın ilgili Hukuk Dairesi, kadının kocanın soyadını kullanmakta menfaatinin somut olarak ispatlanması gerektiğini ve menfaat ile kocaya zarar vermeme koşullarının birlikte aranacağını içtihatlarında kabul eder; ayrıca güncel yargı kararlarında kadının kişisel hak temelinde evlilik soyadını sürdürmesine ilişkin gelişmeler de tartışılmaktadır. Somut bir örnek: avukat veya hekim olarak kocasının soyadıyla mesleki tanınırlık kazanmış kadın, bu soyadıyla anılmasının ekonomik ve mesleki menfaatini, kocaya da bir zarar vermediğini ispatlarsa, TMK Madde 173 uyarınca hâkimden kocasının soyadını taşımaya devam izni alabilir. Böylece hüküm, kimlik ile menfaat arasında dengeli bir çözüm sunar.