Açıklama

Türk Medeni Kanunu’nun 23. maddesi, kişiliğin iç koruma aracı olarak ehliyet ve özgürlüklerden vazgeçmenin yasaklandığını, ayrıca insan vücudundan biyolojik madde alınması ve naklinin koşullarını düzenleyen temel bir hükümdür. Madde üç fıkrada: ehliyetlerden vazgeçmenin yasaklanması; özgürlüklerden vazgeçme ve aşırı sınırlama yasağı; biyolojik madde alma-nakli rejimi konularını düzenler. TMK 23, kişiliğin dış saldırılara karşı (TMK 24-25) değil, kişinin kendi iradesiyle kişilik haklarından feragat etmesine karşı koruma sağlayan eşsiz bir hükümdür.

Maddenin birinci fıkrası, hak ve fiil ehliyetlerinden vazgeçmeyi mutlak olarak yasaklar. Bir kişi sözleşmeyle, vasiyetle veya tek yanlı irade beyanıyla hak ehliyetinden (sahip olabilmeden) veya fiil ehliyetinden (kullanabilmeden) kısmen bile vazgeçemez. Örneğin “bundan böyle hiç mülk edinmeyeceğim”, “dava açmayacağım”, “evlenmeyeceğim”, “vasiyet düzenlemeyeceğim” şeklindeki taahhütler hukuken geçersizdir (TBK 27 kapsamında kesin hükümsüz). Bu yasak, ehliyetlerin kamu düzeni kapsamında insan onurunun ve kişiliğin özü sayılan unsurlar olmasından kaynaklanır. Ehliyetlerden feragat, köleleşmenin hukuki biçimi olurdu; kişi kendi iradi özerkliğini kapatamaz.

Maddenin ikinci fıkrası, özgürlüklerden vazgeçmeyi ve özgürlüklerin hukuka ya da ahlâka aykırı olarak sınırlanmasını yasaklar. Burada özgürlük kavramı geniştir: çalışma özgürlüğü, meslek seçme özgürlüğü, seyahat özgürlüğü, yerleşme özgürlüğü, düşünce ve inanç özgürlüğü, aile kurma özgürlüğü, cinsel özerklik, bedensel dokunulmazlık gibi kişiye sıkı sıkıya bağlı özgürlükleri kapsar. Özgürlüklerin kısmen sınırlanması ise ancak hukuka ve ahlâka uygun olmak şartıyla mümkündür. Rekabet yasağı sözleşmesi (TBK 444), gizlilik yükümlülükleri, özel hayatın dokunulmazlığını etkileyen sözleşmeler gibi özgürlük sınırlamaları belirli bir konuda, sürede ve yerde olmak; ölçülü olmak; karşılıklı bir menfaate dayanmak zorundadır. Ölçüsüz rekabet yasakları, belirsiz süreli susma yükümlülükleri, aile kurmaktan men eden sözleşmeler TMK 23 gereği geçersizdir.

Maddenin üçüncü fıkrası, insan vücudundan biyolojik madde alınması ve nakline ilişkin özel bir rejim kurar. Yazılı rıza üzerine kan, kemik iliği, deri, organ gibi insan kökenli biyolojik maddelerin alınması, aşılanması (bedene implantasyonu) ve nakli mümkündür. Ancak iki önemli sınır vardır: (1) Bu konuda borç altına giren kişiden edimin ifası istenemez — yani “organ vermeyi vaat eden” kişi sonradan rızasından dönse dahi bu borç hukuken zorlanamaz; (2) bu ricattan dolayı maddi ve manevi tazminat da istenemez. Böylece insan bedenine ilişkin rıza hukuken özerkti olarak korunur; kimse sözleşmeyle bedensel bütünlüğünü bağlayamaz. 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli Hakkında Kanun bu alanda özel düzenleme getirmiştir.

Uygulamada TMK 23, özellikle sözleşme hukukunda, iş hukukunda ve tıbbi etik alanında sıkça başvurulan bir hükümdür. Uzun süreli veya coğrafi olarak geniş kapsamlı rekabet yasakları, evlilik sınırlayan taahhütler, meslek değiştirme yasakları TMK 23 çerçevesinde değerlendirilerek kısmen veya tamamen geçersiz sayılır. Yargıtay, özellikle iş sözleşmelerindeki rekabet yasağı hükümlerini TMK 23 ve TBK 445 birlikte değerlendirerek ölçülülük denetimine tabi tutmaktadır. Organ bağışı, kan bağışı, kök hücre bağışı gibi konularda rıza serbest iradeye dayanmalı; maddi karşılık içermemelidir (ücretsizlik ilkesi). Anayasa m.17 kişinin maddi ve manevi varlığını koruma hakkı, m.12 temel haklar ve özgürlükler ile birlikte okunduğunda TMK 23 kişilik haklarının “vazgeçilmezlik” (inalienability) karakterinin özel hukuka yansıyan en açık ifadesidir. Bu yönüyle madde, kişinin kendi iradesiyle dahi hukuki zeminini ortadan kaldıramayacağını ilan ederek, insan onurunun hukuksal güvencesinin iç boyutunu güçlendirmektedir.