Açıklama

Türk Medeni Kanunu’nun 35. maddesi, ilan sürelerinin sonuçsuz kalması halinde gaiplik kararının verileceğini ve bu kararın hangi andan itibaren hüküm ifade edeceğini düzenleyen sonuç normudur. Madde, gaiplik kararının maddi ve usul hukuksal etkilerini belirleyerek miras, evlilik, sigorta ve sicil alanlarındaki hukuki sonuçların zamansal çıkış noktasını kesinleştirir.

Birinci fıkra, iki temel hükmü içerir. İlki, ilandan sonuç alınamazsa mahkemenin gaipliğe karar vereceğidir. “Sonuç alınamazsa” ifadesi, ilan süresi içinde kişinin ortaya çıkmaması, haberinin alınamaması ve ölüm tarihinin tespit edilememesi yani TMK 34’te sayılan istem düşürücü hallerden hiçbirinin gerçekleşmemesi anlamına gelir. Bu koşul altında hâkim, dosyadaki delillerle ölümü hakkında kuvvetli olasılığın hâlâ var olduğunu değerlendirirse gaiplik kararı verir. İkinci hüküm, ölüme bağlı hakların “aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılacağı”dır. Bu ifadeyle mirasın açılması (TMK 575), sigorta tazminatının doğması, dul-yetim aylıklarının bağlanması, nafakaların sona ermesi, velayet ve vesayetin yeniden düzenlenmesi gibi tüm ölümsel sonuçlar fiilen ölüm halindekiyle aynı kapsamda gerçekleşir.

İkinci fıkra, kararın hüküm doğuracağı zamanı belirler: gaiplik kararı, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak hüküm ifade eder. Bu geriye yürürlük ilkesi, kararın yargısal kesinleşme tarihine değil, ölümün kuvvetle muhtemel sayıldığı fiili tarihe bağlanmasını sağlar. Uygulamada bu tarih seçiminin büyük önemi vardır; zira miras bu tarih itibarıyla açılır, mirasçılar o andaki hayatta olan kişilerden belirlenir (TMK 575/f.2), vasiyetnamenin açılması ve tenfizi bu tarihe bağlanır, sigorta tazminatı bu tarihten itibaren muaccel olur, zamanaşımı süreleri bu tarihten işlemeye başlar.

Evlilik bakımından gaiplik kararının özel bir rejimi vardır. TMK 131/f.2 uyarınca gaiplik kararı alınması evliliğin kendiliğinden sona ermesini sağlamaz; eşin evliliğin feshi davası açması gerekir. Bu dava, gaiplik kararından sonra ayrıca ikame edilir. Gaibin dönmesi halinde TMK 132 çerçevesinde bazı sonuçların geriye alınması gündeme gelebilir; evlenen eş yeni bir evlilik yapmışsa bu evlilik sürer, gaibin eski evliliği kendiliğinden canlanmaz.

Mirasın iade rejimi açısından TMK 584 özel bir düzenleme getirir: gaibin mirasçıları mirası aldıkları tarihten on yıl boyunca teminat göstermek zorundadır; gaibin dönmesi veya daha yakın mirasçısı olduğunun ispatı halinde mirası iade etmek durumundadırlar. Bu hüküm, gaiplik kararının kesin ölüm ispatından farklı, geri alınabilir bir kişisel durum tesisi olduğunu pekiştirir.

Uygulamada TMK 35, gaiplik kararının yargısal kesinleşmesinden sonra nüfus kütüğüne işlenmesini, bu işlemin Nüfus Müdürlüğü’ne tebliğ edilmesini, kimlik belgelerinin kapatılmasını, mirasın sulh mahkemesince veya noterlikte açılmasını, varsa lehdar sıfatıyla bekleyen sigorta başvurularının tamamlanmasını harekete geçiren tetikleyici norm olarak işler. Yargıtay 2. ve 8. Hukuk Daireleri, gaiplik kararının hüküm tarihinin belirlenmesinde hâkimin dosyadaki somut olguları esas alması gerektiğini, varsayımsal tarihleme yapılamayacağını vurgulamaktadır. Bu yönüyle madde, gaiplik kurumunun meyvesini hukuk düzenine bağlayan, çok yönlü sonuçları tek bir tarih ekseninde toplayan bütünleyici bir norm niteliğindedir.