TBK 165. Madde
Kanun veya sözleşme ile aksi belirlenmedikçe, borçlulardan biri kendi davranışıyla diğer borçluların durumunu ağırlaştıramaz.
TBK 165. Madde Gerekçesi
818 sayılı Borçlar Kanununun 144 üncü maddesini karşılamaktadır.
Tasarının tek fıkradan oluşan 164 üncü maddesinde, borçluların bireysel davranışlarının diğer müteselsil borçlulara etkisi düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 144 üncü maddesinin kenar başlığında kullanılan “c. Müşterek borçlulardan birinin şahsî fiili” şeklindeki ibare, Tasarıda “c. Borçluların bireysel davranışı” şeklinde değiştirilmiştir.
Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 165. maddesi, müteselsil borçlulardan birinin bireysel davranışının diğer borçluları nasıl etkileyeceğini düzenleyen özel bir hükümdür. Bu madde, müteselsil borçluluk ilişkisinde tek tek borçluların hareketlerinin bütüne yayılma sınırlarını belirlemektedir. 818 sayılı Kanun’un 145. maddesini karşılamaktadır.
Madde, kanun veya sözleşme ile aksi belirlenmedikçe borçlulardan birinin kendi davranışıyla diğer borçluların durumunu ağırlaştıramayacağını belirtmektedir. Bu hüküm, müteselsil borçluluğun bir yönde yayıldığını, diğer yönde ise sınırlı etki gösterdiğini ortaya koyar. Lehte yayılma varken, aleyhte yayılma yoktur. Yani bir borçlunun davranışı, diğer borçlular lehine sonuç doğurabilirse yayılır; ancak aleyhlerine bir sonuç doğurursa yayılmaz.
Bu yaklaşımın altında yatan mantık adildir. Müteselsil borçluluk, alacaklı lehine kurulmuş bir dayanışma kurumudur; ancak bu dayanışma, borçluların birbirini zarara uğratabileceği anlamına gelmez. Bir borçlunun bireysel hatası, ihmali veya kötü niyeti diğerlerine yansıtılamaz. Örneğin bir borçlu borcu ikrar edip zamanaşımını kestirmişse, bu ikrarın etkisi sadece kendisi açısından doğar; diğer borçlular zamanaşımı def’ini kullanma hakkını korur.
Benzer şekilde, bir borçlunun alacaklıya verdiği ek güvenceler (rehin, kefalet gibi) sadece kendisini bağlar; diğer borçluları ağırlaştıramaz. Bir borçlu sözleşmeye ek koşullar kabul etmişse, bu ek yükümler diğer borçluları etkilemez. Temerrüde düşme, gecikme cezaları gibi borçluya özgü sonuçlar da kişisel kalır; diğer borçlular aleyhine yayılmaz.
Ancak hükmün önemli bir esnekliği vardır: "Kanun veya sözleşme ile aksi belirlenmedikçe" ifadesi, taraflara farklı düzenleme yapma imkânı tanır. Sözleşmede açıkça "borçlulardan birinin ikrarı diğerlerini bağlar" gibi bir hüküm varsa, bu sözleşme geçerli olur ve birinci kural uygulanmaz. Ayrıca bazı kanuni hükümler de bireysel davranışın yayılmasını öngörebilir; örneğin TBK m. 155/1 zamanaşımı kesmesinin tüm müteselsil borçlulara yayılmasını düzenler (bu lehte bir yayılma olduğu için zaten kuralla uyumludur).
Doktrinde bu hüküm, "bireysel tercihin korunması" ve "müteselsil borçluluğun tek yönlü yayılımı" prensiplerinin birleşimi olarak kabul edilmektedir. Müteselsil borçluluk, alacaklıya tahsilat esnekliği sağlar ama borçluların birbirine karşı bağımsız savunma ve tercih haklarını ortadan kaldırmaz.
Yargıtay kararları, bu kuralı titizlikle uygulamakta ve bir borçlunun davranışının diğerleri aleyhine yayılması için açık bir kanun hükmü veya sözleşme hükmü aramaktadır. Uygulamada özellikle ikrar beyanları, ek güvence verme, feragat beyanları gibi durumlarda bu hüküm belirleyici olur. Bir müteselsil kefil, alacaklıya ikrar vermiş olsa bile bu ikrar diğer müteselsil kefilleri bağlamaz; her biri kendi savunma haklarını kullanabilir.
Bu düzenleme, ayrıca bankacılık pratiğinde önemli sonuçlar doğurur. Bankalar, müteselsil kefillerden tek tek ikrar, feragat veya güncelleme almak zorundadır; birinden aldıkları beyan diğerlerini otomatik olarak bağlamaz. Aynı durum, inşaat konsorsiyumlarında, ortaklık ilişkilerinde, aile şirketi borçlarında da geçerlidir. Bu hüküm, müteselsil borçluluğun pratiğinde borçluların bireysel haklarını koruyan ve hukuki adaleti sağlayan temel bir kuraldır.