TBK 194. Madde

Bazı hakların devrine özgü olarak kanunla konulmuş bulunan hükümler saklıdır.

TBK 194. Madde Gerekçesi

818 sayılı Borçlar Kanununun 172 nci maddesini karşılamaktadır.

Tasarının tek fıkradan oluşan 193 üncü maddesinde, özel hükümlerin saklılığı düzenlenmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanununun 172 nci maddesinin kenar başlığında kullanılan “III. Hususî kaidelerin mahfuziyeti” şeklindeki ibare, Tasarıda “C. Özel hükümlerin saklılığı” şeklinde değiştirilmiştir.

Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.

İKİNCİ AYIRIM

Borcun Üstlenilmesi

Tasarının 200 üncü maddesiyle başlayan İkinci Ayırımında “Borcun Üstlenilmesi” düzenlenmiştir.

Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun 194. maddesi, alacağın devrine ilişkin genel hükümlerin bazı özel düzenlemelere göre ikincil nitelikte olduğunu belirten kısa ama önemli bir atıf hükmüdür. Bu madde, bazı özel alacak türlerinin kendine özgü devir düzenlemelerine tabi olduğunu ve bu özel hükümlerin öncelikli uygulanacağını gösterir. 818 sayılı Kanun’un 172. maddesini karşılamaktadır.

Madde, bazı hakların devrine özgü olarak kanunla konulmuş bulunan hükümlerin saklı olduğunu belirtmektedir. Bu çok kısa ifade, geniş bir hukuki mekanizmayı düzenler: lex specialis (özel kanun) ilkesinin uygulanması. Genel hükümler ile özel hükümler çatıştığında, özel hüküm önceliklidir. Alacağın devrine ilişkin olarak TBK m. 183-194’teki genel düzenlemeler tüm alacaklara uygulanırken, bazı alacaklar için getirilen özel rejimler öncelikli olarak uygulanır.

Özel devir düzenlemelerine tâbi olan alacak türlerinden bazıları şunlardır: Kıymetli evrak hakları (bono, çek, poliçe) Türk Ticaret Kanunu’nun kambiyo senetlerine ilişkin hükümleri çerçevesinde özel kurallarla devredilir. Kıymetli evrakın devri ciro, teslim veya alacağın temliki şekillerinde yapılır ve bu işlemlerin her birinin kendine özgü kuralları vardır.

Fikri mülkiyet hakları özel düzenlemelere tabidir. Marka, patent, telif hakkı gibi hakların devri Sınai Mülkiyet Kanunu ve Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu hükümleri çerçevesinde yapılır. Özellikle sicile kayıt, tescil işlemleri, noter onayı gibi özel şekil koşulları bulunmaktadır.

Taşınmaz üzerindeki haklar (özellikle ipotekli alacaklar) Türk Medeni Kanunu hükümleri çerçevesinde devredilir. İpoteğin devri tapu sicilinde yapılmalı ve sicil kayıtları bu devre uygun güncellenmelidir. Aksi hâlde üçüncü kişilere karşı devrin etkisi doğmaz.

Sosyal güvenlik hakları genellikle devredilemez veya kısıtlı olarak devredilebilir. Emeklilik hakları, ölüm aylığı hakları, işsizlik ödeneği gibi sosyal güvenlik alacakları, kişiye sıkı bağlı olduğu için devre elverişli değildir ya da sınırlı devri mümkündür.

İşçilik alacakları İş Kanunu hükümleri çerçevesinde kısmen devredilebilir niteliktedir. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ücretler, prim gibi alacakların devri için özel koşullar getirilmiş; tamamen devir yasaklanmış veya belirli bir kısmına sınırlanmıştır.

Vergi alacakları Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun ve Vergi Usul Kanunu çerçevesinde özel hükümlere tâbidir. Devlete ait vergi alacakları genellikle devredilemez veya çok sınırlı olarak devredilebilir.

Sigorta tazminatı halefiyet hakları Sigortacılık Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu hükümleri çerçevesinde düzenlenir. Sigortacının halefiyet hakkı otomatik olarak doğar ve özel prosedürlere tâbidir.

Doktrinde bu hüküm, "lex specialis derogat legi generali" (özel kanun genel kanunu yürürlükten kaldırır) prensibinin açık ifadesi olarak kabul edilmektedir. Genel kurallar, özel kurallara aykırı düştüğü ölçüde uygulanmaz. Ancak özel kuralların kapsamı dışında kalan konularda genel kurallar devreye girer.

Bu yaklaşımın pratik önemi büyüktür. Avukatlar ve hukuk uygulayıcıları, bir alacağın devri konusunda çalışırken önce o alacağa özgü özel bir kanun olup olmadığını araştırmak zorundadır. Eğer özel kural varsa, öncelikle o uygulanır; özel kuralın boşluklarında ise genel TBK hükümleri tamamlayıcı olarak kullanılır.

Uygulamada bu madde, özellikle kıymetli evrakın dolaşımında, fikri mülkiyet transferlerinde, ipotek devirlerinde, işçilik alacakları ihtilaflarında, sigorta halefiyet davalarında belirleyici rol oynar. Ticari hayatta kambiyo senetlerinin devri, genel alacak devri kurallarından çok farklı şekilde gerçekleşir; ciro ile teslim yeterlidir. Bu düzenleme, Türk hukukunun çok katmanlı yapısını ve özel-genel kural ilişkisinin işleyişini gösteren önemli bir sistematik hükümdür.