TBK 483. Madde
I. Eser teslimden önce beklenmedik olay sonucu yok olursa işsahibi, eseri teslim almada temerrüde düşmedikçe yüklenici, yaptığı işin ücretini ve giderlerinin ödenmesini isteyemez. Bu durumda malzemeye gelen hasar, onu sağlayana ait olur.
II. Eserin işsahibince verilen malzeme veya gösterilen arsanın ayıbı veya işsahibinin talimatına uygun yapılması yüzünden yok olması durumunda yüklenici, doğabilecek olumsuz sonuçları zamanında bildirmişse, yaptığı işin değerini ve bu değere girmeyen giderlerinin ödenmesini isteyebilir. İşsahibinin kusuru varsa, yüklenicinin ayrıca zararının giderilmesini de isteme hakkı vardır.
TBK 483. Madde Gerekçesi
Tasarının iki fıkradan oluşan 483 üncü maddesinde, eserin yok olmasının sonuçları düzenlenmektedir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 368 inci maddesinin kenar başlığında kullanılan “II. Yapılan şeyin telefi” şeklindeki ibare, Tasarıda “II. Eserin yok olması” şeklinde değiştirilmiştir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 368 inci maddesinin ikinci fıkrasının, birinci fıkrasıyla bağlantılı olduğu göz önünde tutularak, Tasarının 483 üncü maddesinin birinci fıkrasıyla birleştirilmiştir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 368 inci maddesinin birinci fıkrasında kullanılan “Yapılan şey teslimden evvel kazara telef olmuş ise” şeklindeki ibare, Tasarıda “Eser teslimden önce beklenmedik olay sonucu yok olursa” şekline dönüştürülmüştür.
818 sayılı Borçlar Kanununun 368 inci maddesinin son fıkrasında kullanılan “…müteahhit, bu tehlikeleri zamanında ihbar eylemiş bulunduğu takdirde, yaptığı işin kıymetini ve bu kıymette dahil olmayan masrafın tesviyesini” şeklindeki ibare, Tasarıda “…yüklenici, doğabilecek olumsuz sonuçları zamanında bildirmişse, yaptığı işin değerini ve bu değere girmeyen giderlerinin ödenmesini” şeklinde ifade edilmiştir.
Sistematik yapısı ile metninde yapılan düzeltme ve arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.
Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun 483. maddesi, eserin teslimden önce yok olması hâlinde ortaya çıkan hasarın taraflar arasında nasıl dağıtılacağını ve hangi şartlarda yüklenicinin bedel talep edebileceğini düzenler. İki fıkradan oluşan madde, "hasara kim katlanır" sorusunun eser sözleşmesi özelinde çözümünü sunar.
Birinci fıkra, eserin teslimden önce beklenmedik olay sonucu yok olması hâlinde iş sahibi eseri teslim almada temerrüde düşmedikçe yüklenicinin yaptığı işin ücretini ve giderlerinin ödenmesini isteyemeyeceğini düzenler. Bu kural, "hasar yüklenicidedir" (res perit domino) ilkesinin eser sözleşmesindeki yansımasıdır.
Eser sözleşmesinde sonuç borcu esastır; yüklenici eseri teslim etmekle yükümlüdür. Eser teslim edilmeden yok olursa, yüklenici bu borcunu yerine getirememiş olur; bu nedenle karşı edim olan bedeli talep edemez. Bu kural, risk dağılımının mantığından kaynaklanır: Eserin tamamlanmış olarak var olmasından ekonomik olarak yararlanacak taraf yüklenicidir; aynı şekilde eserin teslime kadar ortadan kalkması riskini de üstlenmesi doğaldır.
"Beklenmedik olay" kavramı, mücbir sebep ve fevkalade olaylar olarak geniş yorumlanır: Yangın, sel, deprem, hırsızlık, yıkım, savaş, patlama gibi taraflardan hiçbirinin sorumlu olmadığı olaylar. Yüklenici veya iş sahibinin kusurundan kaynaklanan yok olma ise bu madde kapsamında değildir; kusur sahibi tarafın sorumluluğu genel hükümlere göre belirlenir.
Bu kurala önemli bir istisna getirilmiştir: İş sahibinin eseri teslim almada temerrüde düşmesi hâli. İş sahibi eseri teslim almak istemez, geciktirir, kabul etmekten kaçınırsa alacaklı temerrüdüne düşer (TBK m.106 vd.). Bu durumda risk iş sahibine geçer; eser yok olsa bile yüklenici ücreti talep edebilir. Bu istisna, iş sahibinin temerrüdünden kaynaklanan gecikmenin yüklenici aleyhine sonuçlanmasını önler.
Malzeme hasarı konusu da açıklığa kavuşturulmuştur: Malzemeye gelen hasar, onu sağlayana ait olur. Yüklenici malzeme sağlamışsa malzeme kaybı yüklenicide kalır; iş sahibi malzeme sağlamışsa iş sahibi bunu yüklenmek durumunda olur. Bu kural, malzeme üzerindeki mülkiyet hakkından doğan risk ilkesinin uygulamasıdır.
İkinci fıkra, eserin iş sahibinin verdiği malzeme veya gösterdiği arsanın ayıbı veya iş sahibinin talimatına uygun yapılması yüzünden yok olması durumunda yüklenicinin, doğabilecek olumsuz sonuçları zamanında bildirmişse yaptığı işin değerini ve bu değere girmeyen giderlerinin ödenmesini isteyebileceğini düzenler. Bu hüküm, iş sahibinin kusuruna bağlı yok olmada yüklenicinin korunmasını sağlar.
Hükmün uygulanması için iki koşul aranır: (1) yok olmanın iş sahibinin kusuruna bağlı olması (ayıplı malzeme, ayıplı arsa, hatalı talimat), (2) yüklenicinin doğabilecek olumsuz sonuçları zamanında bildirmiş olması. Yüklenicinin bildirim yükümlülüğü (TBK m.472/III) ön koşuldur; bildirim yapılmamışsa yüklenici kendi sorumluluğu altına düşer ve bu madde korumasından yararlanamaz.
Yüklenicinin talep edebileceği miktar: (a) yaptığı işin değeri, (b) bu değere girmeyen giderler. "Yaptığı işin değeri" işin teslim anındaki piyasa değerini ifade eder ve kâr marjını da içerir. "Giderler" ise yüklenicinin işi yapmak için harcadığı ek maliyetleri (mesela değere dahil olmayan ulaşım, ekipman kira, yönetim gideri) kapsar. Bu iki kalem birlikte, yüklenicinin fiili zararının karşılanmasını sağlar.
Aynı fıkranın son cümlesi, iş sahibinin kusuru varsa yüklenicinin ayrıca zararının giderilmesini de isteme hakkı olduğunu düzenler. "Kusur" kavramı burada aktif kusur anlamında kullanılır; ayıplı malzeme sağlama, yanlış talimat verme, uygunsuz arsa tayin etme gibi iş sahibinin bilerek veya ihmalle yaptığı davranışlar kapsama girer. Bu durumda yüklenici, yaptığı işin değeri ve giderlerinin ötesinde, ayrıca maruz kaldığı zararı (ör. başka işi kaybetme, itibar zararı, manevi zarar) tazminat olarak isteyebilir.
Uygulamada bu madde özellikle inşaat sektöründe önemlidir. Yüklenicinin arsa zeminin taşıma kapasitesi konusunda ihtarı yapmış olması, iş sahibinin "sorun değil, böyle yap" demesi ve sonradan binanın çökmesi hâlinde yüklenici bedelini ve zararını isteyebilir. Aynı şekilde ayıplı inşaat malzemesi sağlayan iş sahibinin sonuçları üstlenmesi gerekir.