TBK 9. Madde
I. Bir sonucun gerçekleşmesi karşılığında ödül vereceğini ilan yoluyla duyuran kimse, sözünü yerine getirmekle yükümlüdür.
II. Ödül sözü veren, sonucun gerçekleşmesinden önce sözünden cayarsa veya sonucun gerçekleşmesini engellerse, dürüstlük kurallarına uygun olarak yapılan giderleri ödemekle yükümlüdür. Ancak, bir ya da birden çok kişiye ödenecek giderlerin toplamı, ödülün değerini aşamaz.
III. Ödül sözü veren, giderlerinin ödenmesini isteyenlerin beklenen sonucu gerçekleştiremeyeceklerini ispat ederse, giderleri ödeme yükümlülüğünden kurtulur.
TBK 9. Madde Gerekçesi
Tasarının üç fıkradan oluşan 9 uncu maddesinde, ilân yoluyla ödül sözü verenin yükümlülüğü ve tazminat sorumluluğu düzenlenmektedir. 818 sayılı Borçlar Kanununun 8 inci maddesinin kenar başlığında kullanılan “5. İlân suretiyle vuku bulan vaatler” şeklindeki ibare, Tasarıda “5. İlân yoluyla ödül sözü verme”; metninde kullanılan “bedel” sözcüğü ise, “ödül” şeklinde değiştirilmiştir. 818 sayılı Borçlar Kanununun 8 inci maddesinin ikinci fıkrasının ilk cümlesinde, ödül sözü verenin, sadece sonucun gerçekleşmesinden önceki cayması göz önünde tutulduğu hâlde, Tasarının 9 uncu maddesinin ikinci fıkrasının ilk cümlesinde, ödül sözü verenin, cayması yanında, sonucun gerçekleşmesini engellemesi durumunda da, bundan doğan zararları dürüstlük kuralları çerçevesinde kalınarak yapılan giderlerle sınırlı olmak üzere karşılamakla yükümlü olduğu kabul edilmiştir. Ayrıca, Tasarının 9 uncu maddesinin ikinci fıkrasında, ödül sözüne güvendiği için bazı giderler yapması sebebiyle zarar gören bir ya da birden çok kişinin isteyebileceği toplam tazminatın, söz verilen ödülün değerini aşamayacağı belirtilmiştir.
818 sayılı Borçlar Kanununun 8 inci maddesinin ikinci fıkrasının son cümlesinde kullanılan “Fakat umulan muvaffakiyetin elde edilemeyeceğini vaadi yapan kimse ispat ettiği surette, bu mecburiyete mahal kalmaz.” şeklindeki hüküm, Tasarının 9 uncu maddesinin üçüncü fıkrasında, şöylece ifade edilmiştir: “Ödül sözü veren, giderlerinin ödenmesini isteyenlerin beklenen sonucu gerçekleştiremeyeceklerini ispat ederse, giderleri ödeme yükümlülüğünden kurtulur.” Bu hükümle, ödül sözüne güvenerek bazı giderler yaptıklarını ileri sürenlerin, ödül sözü veren tarafından, beklenen sonucu gerçekleştiremeyeceklerinin ispat edilmesi durumunda, Tasarının 9 uncu maddesinin ikinci fıkrasından yararlanmaları önlenmek istenmiştir.
Açıklama
TBK md. 9, Türk borçlar hukukunun tek taraflı hukuki işlem türlerinden biri olan ilan yoluyla ödül sözü verme kurumunu düzenler. Üç fıkradan oluşan madde, belirli bir sonucun gerçekleştirilmesi karşılığında ilan yoluyla ödül vadeden kimsenin yükümlülüğünü, cayma hâlindeki tazminat sorumluluğunu ve cayma sonrasında giderleri ödeme yükümlülüğünden kurtulma koşullarını belirler. Hüküm, tek taraflı hukuki işlemlerin uygulamadaki en belirgin örneğini oluşturur.
Birinci fıkraya göre, bir sonucun gerçekleşmesi karşılığında ödül vereceğini ilan yoluyla duyuran kimse sözünü yerine getirmekle yükümlüdür. Bu hüküm iki önemli özellik taşır: ilk olarak ödül sözü vermenin tek taraflı bir hukuki işlem olduğunu kabul eder; yani ödül sözü verenin bir muhataba ihtiyacı yoktur ve öneri-kabul şemasına tabi değildir. İkincisi, sözü dinleyen kişiler sonucu gerçekleştirdiğinde herhangi bir başkaca irade açıklamasına gerek kalmaksızın alacak hakkı doğar. Kayıp eşyayı bulan kişiye ilan yoluyla ödül vermeyi vadeden kimse, eşya bulunup getirildiğinde ödülü ödemekle yükümlüdür. Alacağın doğumu için sözleşme kurulmasına gerek yoktur.
Uygulamada kayıp eşya ilanları, bilimsel yarışma duyuruları, bilgi toplama amaçlı kampanyalar, edebiyat ve sanat ödülleri, kayıp hayvan için verilen ödüller madde 9 kapsamında değerlendirilir. Sözü dinleyen kişinin ödülden haberdar olması ve sonucu bu amaçla gerçekleştirmiş olması aranmaz; sonucu gerçekleştiren herkes ilan şartları çerçevesinde ödüle hak kazanır. Bu husus, ödül sözünün kişiye yönelik değil, objektif bir yükümlülük olduğunu gösterir. Birden fazla kişinin aynı sonucu sağlaması hâlinde ilan koşullarına göre değerlendirme yapılır; ilk gerçekleştirene veya hepsine paylaştırma gibi çözümler tercih edilebilir.
İkinci fıkra, cayma hâlindeki hukuki sorumluluğu düzenler. Ödül sözü veren, sonucun gerçekleşmesinden önce sözünden cayarsa veya sonucun gerçekleşmesini engellerse dürüstlük kurallarına uygun olarak yapılan giderleri ödemekle yükümlüdür. Bu düzenleme culpa in contrahendo esasına yakın bir güven sorumluluğu yaratır. Sözü dinleyen üçüncü kişi, ödülü kazanmak için iyi niyetle masraf yapmışsa bu masraflar tazmin edilmelidir. Tazminatın üst sınırı ödülün değeridir; birden çok kişi masraf yapmışsa toplam tazminat yine ödülün değerini aşamaz. Bu sınırlama, ödül sözü verenin aşırı yüklenmesini engeller. Tazminat hesabında dürüst ve makul harcamalar dikkate alınır; spekülatif veya lüks harcamalar kapsam dışında kalır.
Gerekçeye göre madde 9, 818 sayılı eski Borçlar Kanunu’nun 8. maddesine göre önemli bir genişleme içermektedir. Eski kanun sadece sözden cayma hâlini düzenliyorken yeni hüküm sonucun gerçekleşmesini engelleme hâlini de aynı esasa bağlamaktadır. Örneğin bir yarışmanın iptal edilmesi, aranan eşyanın ödül sözü veren tarafından gizlenmesi gibi hâller bu kapsamdadır. Amaç, ödül sözü verenin kendi kusurlu davranışıyla yükümlülükten kaçınmasını engellemektir. Dürüstlük kuralının (TMK md. 2) yansıması olan bu düzenleme, hakkın kötüye kullanılmasını engeller.
Üçüncü fıkra, ödül sözü verene ispat yoluyla kurtulma imkânı tanır. Ödül sözü veren, gider ödenmesini isteyenlerin beklenen sonucu gerçekleştiremeyeceklerini ispat ederse giderleri ödeme yükümlülüğünden kurtulur. Bu düzenleme, tazminat sorumluluğunun haksız biçimde genişlemesini önler. İspat yükü ödül sözü verenin üzerindedir; ispat yetersiz kalırsa tazminat yükümlülüğü devam eder.
Doktrinde ödül sözü verme kurumu, ticari cayma sorumluluğu ve tek taraflı hukuki işlem teorisi bakımından temel örnek olarak incelenir. Yargıtay kararlarında özellikle kayıp hayvan ilanları, kayıp belge bulma ödülleri ve çekilişlerde sözün cayılması hâlindeki tazminat talepleri madde 9 çerçevesinde değerlendirilmektedir. Modern pazarlama kampanyalarında da hüküm geniş bir uygulama alanı bulmaktadır; "bul-al", "fotoğraf yarışması" gibi pazarlama etkinliklerinde güncelliğini korumaktadır.