TMK 289. Madde
(1) Koca, davayı, doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkek ile cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl, (…)17 içinde açmak zorundadır.
(2) Ana doğumdan, çocuk ise ergin olduğu tarihten başlayarak en geç bir yıl içinde dava açmak zorundadır.18
(3) Gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa, bir yıllık süre bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar.
TMK 289. Madde Gerekçesi
Madde soybağının reddi davasının tâ bi olduğu süreyi, yürürlükteki Kanundan tamamen farklıbir şekilde yeniden düzenlemekte ve kısmen yürürlükteki Kanunun 242 ve 246 ncı maddelerini karşılamaktadır. Maddede İsviçre Medenî Kanununun 256c maddesi hükmüne paralel bir düzenleme getirilmiştir. Birinci fıkrada, yürürlükteki Kanunun 242 nci maddesinde yer alan ve davanın dokunduğu menfaatler açısından çok kısa bir süre olan bir aylık süre yerine ve 1984 tarihli Öntasarının 224 59 üncü maddesindeki altıaylık süreden de farklı olarak, bir ve beşyıllık iki süre düzenlenmiştir. Bir yıllık süre kocanın, doğumu ve baba olmadığınıve ya ananın gebe kaldığısırada başka bir erkek ile cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten itibaren işlemeye başlamaktadır. Beşyıllık süre ise, her hâ lde doğumdan itibaren işlemeye başlayacak olan bir süredir. Böylece koca, beşyıllık süre geçtikten sonra, bir yıllık süre henüz dolmamışyahut işlemeye başlamamışolsa bile, soybağının reddi davasıaçamayacaktır. İkinci fıkrada, çocuğun dava hakkının tâ bi olduğu süre, çocuğa dava hakkıtanıyan 1984 tarihli Öntasarının 227 nci maddesinin dördüncüfıkrasıhükmünden de farklıbir şekilde hükme bağlanmıştır. Buna göre çocuk, ergin olduğu tarihten başlayarak en geçbir yıl dava açmak zorundadır. Hem birinci ve hem de ikinci fıkrada düzenlenen süreler, hak düşürücüsürelerdir. Üçüncüfıkrada ise, dava açmadaki gecikmenin haklıbir sebebe dayanmasıhâ linde, bir yıllık hak düşürücüsürenin bu sebebin ortadan kalktığıtarihte işlemeye başlayacağı hükme bağlanmıştır. Haklısebebin neler olabileceği fıkrada belirtilmemiş, herhangi bir olayın haklısebep oluşturup oluşturmadığınıbelirleme konusunda hâ kime takdir yetkisi verilmiştir.
Açıklama
TMK 289. maddesi, soybağının reddi davasında kocaya tanınan süreleri düzenler. Koca, doğumu ve baba olmadığını ya da ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde doğumdan itibaren beş yıl içinde davayı açmak zorundadır. Bu süreler hak düşürücü nitelik taşır; geçirilmesi hâlinde dava hakkı kendiliğinden sona erer.
Bir yıllık süre, öğrenme tarihinden işlemesi bakımından öznel bir başlangıç noktasına sahipken beş yıllık süre nesnel sınırı oluşturur. “Öğrenme” kavramı, kocanın babalığı dışlayan koşullardan haberdar olması anlamına gelir; salt şüphe yetmez, belirli olgusal bilgiye ulaşılması gerekir. DNA testinin varlığından habersizlik, sürenin işleyişini durdurmaz; ancak testin yapılmasının gecikmesine yol açan koşullar süre başlangıcını etkileyebilir.
Hak düşürücü sürenin geçirilmesi iradi olmayan nedenlerden kaynaklanıyorsa haklı sebep iddiasıyla sürenin yeniden başlatılıp başlatılamayacağı tartışmalıdır. Yargıtay, bu davalarda çocuğun üstün yararını gözetmekle birlikte hak düşürücü sürenin katı uygulanması gerektiğini kabul eder; zira sürelerin esnekleştirilmesi hukuki güvensizliğe yol açar. Diğer dava sahiplerinin süreleri ise TMK 291’de ayrıca düzenlenmektedir.