TMK 289. Madde
(1) Koca, davayı, doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkek ile cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl, (…) içinde açmak zorundadır.
(2) Ana doğumdan, çocuk ise ergin olduğu tarihten başlayarak en geç bir yıl içinde dava açmak zorundadır.
(3) Gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa, bir yıllık süre bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar.
TMK 289. Madde Gerekçesi
Madde soybağının reddi davasının tâ bi olduğu süreyi, yürürlükteki Kanundan tamamen farklıbir şekilde yeniden düzenlemekte ve kısmen yürürlükteki Kanunun 242 ve 246 ncı maddelerini karşılamaktadır. Maddede İsviçre Medenî Kanununun 256c maddesi hükmüne paralel bir düzenleme getirilmiştir. Birinci fıkrada, yürürlükteki Kanunun 242 nci maddesinde yer alan ve davanın dokunduğu menfaatler açısından çok kısa bir süre olan bir aylık süre yerine ve 1984 tarihli Öntasarının 224 59 üncü maddesindeki altıaylık süreden de farklı olarak, bir ve beşyıllık iki süre düzenlenmiştir. Bir yıllık süre kocanın, doğumu ve baba olmadığınıve ya ananın gebe kaldığısırada başka bir erkek ile cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten itibaren işlemeye başlamaktadır. Beşyıllık süre ise, her hâ lde doğumdan itibaren işlemeye başlayacak olan bir süredir. Böylece koca, beşyıllık süre geçtikten sonra, bir yıllık süre henüz dolmamışyahut işlemeye başlamamışolsa bile, soybağının reddi davasıaçamayacaktır. İkinci fıkrada, çocuğun dava hakkının tâ bi olduğu süre, çocuğa dava hakkıtanıyan 1984 tarihli Öntasarının 227 nci maddesinin dördüncüfıkrasıhükmünden de farklıbir şekilde hükme bağlanmıştır. Buna göre çocuk, ergin olduğu tarihten başlayarak en geçbir yıl dava açmak zorundadır. Hem birinci ve hem de ikinci fıkrada düzenlenen süreler, hak düşürücüsürelerdir. Üçüncüfıkrada ise, dava açmadaki gecikmenin haklıbir sebebe dayanmasıhâ linde, bir yıllık hak düşürücüsürenin bu sebebin ortadan kalktığıtarihte işlemeye başlayacağı hükme bağlanmıştır. Haklısebebin neler olabileceği fıkrada belirtilmemiş, herhangi bir olayın haklısebep oluşturup oluşturmadığınıbelirleme konusunda hâ kime takdir yetkisi verilmiştir.
Açıklama
TMK Madde 289, soybağının reddi davasının açılabileceği süreleri hak düşürücü süre olarak düzenler ve 286 ile 288. maddelerde tanınan dava hakkının zaman bakımından sınırını çizer. Hüküm, İsviçre Medenî Kanunu’nun 256c maddesine paralel biçimde kaleme alınmış olup, eski Medenî Kanun’un öngördüğü çok kısa bir aylık süre yerine kocaya bir yıllık öğrenme süresi tanımıştır. Maddenin gerekçesi, kocanın doğumu ve baba olmadığını ya da ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği andan başlayan bu sürenin yanı sıra her hâlde doğumdan itibaren işleyen üst sınırı vurgular. Süreler hak düşürücü nitelikte olduğundan hâkim tarafından re’sen göz önünde tutulur; zamanaşımındaki gibi durma, kesilme veya defi olarak ileri sürülme kuralları uygulanmaz.
Maddenin işleyişinde üç ayrı kişi yönünden farklı başlangıç anları öngörülmüştür. Koca için süre, doğumu ve babalığı dışlayan olguyu öğrendiği tarihten itibaren bir yıldır; bu öznel öğrenme anının ispatı uygulamada en çok tartışılan noktadır. Ana, doğumdan başlayarak en geç bir yıl içinde; çocuk ise ergin olduğu tarihten, yani onsekiz yaşını doldurduğu andan başlayarak en geç bir yıl içinde davayı açmak zorundadır. Üçüncü fıkra, gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa bir yıllık sürenin bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlayacağını öngörür. Haklı sebebin neyi kapsadığı kanunda sayılmamış, somut olayın haklı sebep oluşturup oluşturmadığını değerlendirme yetkisi hâkime bırakılmıştır. Davanın TMK Madde 284 uyarınca re’sen araştırma ilkesine tâbi yargılama usulüyle görülmesi, sürenin titizlikle denetlenmesini gerektirir.
Hak düşürücü sürenin geçmesi hâlinde dava hakkı bütünüyle sona erer ve mahkeme davayı esasa girmeden reddeder; babalık karinesi artık çürütülemez hâle gelir, böylece çocuğun soybağı kesinleşir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Hukuk Dairesi kararlarında, özellikle DNA incelemesiyle babalığın bulunmadığının ortaya çıkması gibi durumların haklı sebep sayılarak sürenin yeniden işlemeye başlamasına imkân tanındığı kabul edilmektedir; ancak bu, kişinin gereken özeni göstermesi koşuluna bağlıdır. Somut örnek vermek gerekirse, çocuğun doğumundan üç yıl sonra yapılan genetik test sonucu babalığın bulunmadığını öğrenen koca, test sonucunu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde dava açabilir; oysa doğumdan beri kuşku taşıdığı hâlde harekete geçmeyen koca, bu süreyi haklı sebebe dayandıramaz ve davası TMK Madde 289 gereği süre yönünden reddedilir.