TMK 445. Madde
(1) Vesayet altındaki kişi küçük ise, vasi onun bakımı ve eğitimi için gereken önlemleri almakla yükümlüdür.
(2) Vesayet dairelerinin yetkilerine ilişkin hükümler saklı kalmak kaydıyla, vasi bu konuda ana ve babanın yetkilerine sahiptir.
(3) b. Koruma amacıyla özgürlüğün kısıtlanması
TMK 445. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 389 uncu maddesini karşılamaktadır. Birinci fıkrada yürürlükteki metindeki “infak ve terbiyesine itina eder” ifadesi yerine, “bakımı ve eğitimi için gereken önlemleri almakla yükümlüdür.” ifadesi kullanılmıştır. Madde, İsviçre Medenî Kanununun 405 inci maddesine paralel olarak iki fıkra hâ linde düzenlenmiştir.
Açıklama
Türk Medeni Kanunu’nun 445. maddesi, vasi ile kayyımın vesayet altındaki kişiyi temsil ederken göstereceği özeni ve temsil kurumunun esaslarını düzenleyen temel davranış kuralıdır. Madde, vasi veya kayyımın, vesayet altındaki kişinin kişisel ve malî menfaatlerini koruyup gözetmek, malvarlığını iyi yönetmek ve temsil gerektiğinde onu hukukî işlemlerde ve mahkemelerde temsil etmekle yükümlü olduğunu hükme bağlar.
Özen yükümü, “iyi yönetici” (bonus paterfamilias) ölçütünde somutlaşır. Vasinin/kayyımın, kendi işlerinde göstereceği özenden daha düşük olmayan, ancak ortalama bir makul yönetici ölçüsünde dikkatli davranması beklenir. Bu standart, profesyonel olmayan aile bireyleri için bile geçerlidir; ancak profesyonel vasi olarak atanan avukat, mali müşavir, sosyal hizmet uzmanı gibi kişiler için yükseltilmiş bir özen beklenir. Özen yükümü, malvarlığının sürekli takibini, piyasa koşullarının izlenmesini, riskli adımlardan kaçınılmasını ve vesayet altındaki kişinin özel durumunu gözetmeyi kapsar.
Temsil yetkisi genel ve kapsayıcıdır; ancak sınırsız değildir. Vasi; günlük ihtiyaçların karşılanmasında, sözleşme yapımında, kamu dairelerinde, hastanelerde, okullarda, bankalarda, mahkemelerde vesayet altındaki kişiyi temsil eder. Bu temsilin kapsamı TMK 448 ve sonraki maddelerde somutlaştırılır; yasak işlemler TMK 449’da sayılır. Dava açma, sulh olma, tahkime gitme gibi önemli usul işlemleri TMK 462 izni kapsamındadır.
Özen yükümünün ihlali, TMK 467 kişisel sorumluluğuna yol açar. Yargıtay, vasinin/kayyımın özensiz davranışları sonucu vesayet altındaki kişinin uğradığı zararlarda tazminat sorumluluğunu ağır biçimde uygulamaktadır. Fırsat maliyetleri, faiz kayıpları, değer kaybı, ihmal edilen hak kayıpları gibi unsurlar dikkate alınır. Devletin ikincil sorumluluğu (TMK 468) da özen ihlâlinin ağır olduğu hallerde devreye girer.
Uygulamada TMK 445, vesayetin üç ayağının (koruma, temsil, yönetim) ortak etik ve hukukî ölçütünü oluşturur. Vasi, vesayet altındaki kişinin kişisel menfaatini her zaman önde tutmak, menfaat çatışmalarından kaçınmak, üçüncü kişilerle ilişkilerde dürüst ve şeffaf olmak zorundadır. Aile bağı bulunan vasilerde duygusal faktörler özen yükümünü zayıflatamaz; mesleki vasilerde kâr güdüsü özenin önüne geçemez. Bu yönüyle TMK 445, vesayetin temel etiğini ve hukuk çerçevesini ortaya koyan temel ilkesel hükümdür.