TMK 49. Madde
(1) Tüzel kişiler, kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmakla, fiil ehliyetini kazanırlar.
TMK 49. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 47 nci maddesini karşılamaktadır. İçerik itibarıyla hüküm değişikliği yoktur. Yürürlükteki metin yerine, Türkçe açısından daha sade ve teknik hukuk terimlerini daha özenli kullanan ifadeler tercih edilmiştir. Maddenin konu ve kenar başlıkları, yürürlükteki metinde yer alan “C. Medenî haklarıkullanmak salâ hiyeti/ I. Şartları” yerine, “C. Fiil ehliyeti/ I. Koşulu” şeklinde değiştirilmiştir. Kaynak Kanunun Fransızca metninde “exerc ise des droit civils” deyimi yer almakla birlikte, Almanca metninde “Handlungfaehigkeit”, yani “Fiil ehliyeti” terimi yer almaktadır. Yeni düzenlemede Almanca metnin çevirisinin tercih edilmesinin sebebi, bugün Türk Hukukunda, “kişinin kendi fiilleriyle haklar edinebilmesi ve borç (yüküm) altına girebilmesi” olanağıanlamında “fiil ehliyeti” teriminin yerleşmişolmasıdır. Nitekim, 9 uncu maddede de kaynak Kanunun Almanca metni izlenilmek suretiyle “fiil ehliyeti” terimi kullanılmış ve “Fiil ehliyetine sahip olan kimse, kendi filleriyle hak edinebilir ve borçaltına girebilir” ifadesine yer verilmiştir. Diğer taraftan, madde kaleme alınırken, yürürlükteki metnin kullandığı “… nizamnamelerine göre….” ifadesi yerine “… kuruluşbelgelerine göre…” ifadesi tercih edilmiştir. Bunun sebebi, özel hukuk tüzel kişilerinin kurulması için düzenlenen belgelerin hepsinin “nizamname” yani “tüzük” kavramıaltında toplanmasının mümkün olmamasıdır. Yürürlükteki metnin içerik itibarıyla değiştirilmemesinde ise, doğal olarak, kaynak Kanunun kabulüne temel olan gerekçelerin bugün de aynen geçerli olmasıgerçeğinden hareket edilmiştir. Gerçek kişiler gibi doğal bir iradeye sahip olmayan tüzel kişilerin kendi fiilleri ile haklar edinip borçaltına girmelerinin mümkün olabilmesi için, bu yöndeki iradeyi oluşturacak ve fiil ve davranışlarıtüzel kişiye atfedilebilecek organların varlığıgerektiğinden, tüzel kişilerin fiil 11 ehliyetinin başlangıcından da ancak söz konusu organların kurulmasından sonra bahsedilebilecektir.
Açıklama
Türk Medeni Kanunu’nun 49. maddesi, tüzel kişilerin fiil ehliyetini kazanmalarının koşulunu belirleyen temel hükümdür. Madde, tüzel kişilerin “kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmakla” fiil ehliyetini kazandıklarını düzenleyerek organ doktrinini Türk hukukunda pozitifleştirir. Gerçek kişilerde fiil ehliyetinin ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlılık koşullarına bağlı olduğu (TMK 10) göz önünde tutulduğunda, tüzel kişide karşılığı “organ sahibi olma”dır.
Organ, tüzel kişinin iradesini oluşturan ve dışa yansıtan yapısal unsurdur. Her tüzel kişi türünün kanun veya kuruluş belgesiyle belirlenmiş zorunlu organları vardır. Derneklerde TMK 72 uyarınca genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu zorunludur; vakıflarda TMK 109 uyarınca yönetim organı zorunludur; ticaret şirketlerinde TTK uyarınca türüne göre yönetim kurulu, genel kurul, denetim organı; kooperatiflerde genel kurul ve yönetim kurulu zorunludur. Zorunlu organlar oluşturulmadan tüzel kişi, fiil ehliyetinden yoksun olur ve hukuki işlem yapamaz.
Organ kavramı “temsilci” kavramından farklıdır. Temsilci, tüzel kişiden ayrı bir kişi olarak onun adına işlem yapar ve işlemin sonuçları temsil olunana yüklenir; temsilcinin fiili ve kusuru temsil olunana isnat edilir, ancak temsilcinin iradesi tüzel kişinin “iç iradesi” değildir. Organ ise tüzel kişinin kendisi gibi hareket eder; organın iradesi tüzel kişinin iradesidir, organın fiili tüzel kişinin fiilidir. Bu ayrım, TMK 50’de “tüzel kişinin iradesi organları aracılığıyla açıklanır” şeklinde pekiştirilmiştir.
“Kanuna ve kuruluş belgelerine göre” ifadesi, organ oluşturma yükümlülüğünün iki kaynağını gösterir. Kanun, her tüzel kişi türü için asgari organ şemasını belirler; bu asgari düzene uyulmalıdır. Kuruluş belgesi (dernek tüzüğü, vakıf senedi, şirket esas sözleşmesi), kanunun asgarisini genişletebilir; ek organlar, komisyonlar, danışma kurulları oluşturabilir. Bu ek organlar, kuruluş belgesinde belirtilen yetki sınırları içinde faaliyet gösterir; TMK 72/f.2 derneklerde zorunlu olmayan organların zorunlu organların yetki ve sorumluluklarını devralmayacağını özellikle belirtir.
Organ eksikliği fiil ehliyetinin yokluğuna yol açar; ancak bu yokluk kalıcı değil, düzeltilebilir bir durumdur. Zorunlu organ oluşmadığında tüzel kişi fiili olarak işlev göremez; hukuki işlem yapamaz. Bu durum genellikle genel kurul toplanmaması, yönetim kurulunun istifası sonrası yenisinin seçilmemesi, vakıf yöneticilerinin ölmesi gibi hallerde ortaya çıkar. Boşluk doldurulana kadar tüzel kişi adına yapılan işlemler geçersiz sayılabilir; acil durumlarda TMK 75 çerçevesinde sulh hâkimi tarafından çağrı yapacak kişiler görevlendirilebilir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, organ eksikliği halinde kayyum atanabileceğini, tüzel kişinin iradesinin vekâleten oluşturulabileceğini çeşitli kararlarında kabul etmiştir.
Uygulamada TMK 49, tüzel kişinin “kanuna uygun biçimde örgütlendiği andan itibaren” hukuki hayatta tam anlamıyla yer alabileceğini vurgular. Yeni kurulan bir derneğin TMK 62’ye göre altı ay içinde ilk genel kurulunu yapma zorunluluğu, yeni vakıfların yönetim organını atama yükümlülüğü, ticaret şirketlerinin tescil öncesi esas sözleşmeyle birlikte organ yapısını belirleme zorunluluğu bu maddeyle uyumludur. Böylece TMK 49, tüzel kişinin yalnızca var olmasının değil, etkin biçimde işlemesinin organ sahipliğine bağlı olduğunu vurgulayan yapısal bir hükümdür.