TMK 54. Madde
(1) Tüzel kişinin malvarlığı, kanunda veya kuruluş belgesinde başka bir hüküm bulunmadıkça ya da yetkili organı başka türlü karar vermedikçe, en yakın amacı güden kamu kurum veya kuruluşuna geçer.
(2) Bu malvarlığı olanak ölçüsünde daha önce özgülendiği amaç için kullanılır.
(3) Hukuka veya ahlâka aykırı amaç güttüğü için kişiliği mahkeme kararıyla sona eren tüzel kişinin malvarlığı her hâlde ilgili kamu kuruluşuna geçer.
TMK 54. Madde Gerekçesi
Yürürlükteki Kanunun 50 nci maddesini karşılamaktadır. Yürürlükteki maddenin kenar başlığında kullanılan “Malların tahsisi” ifadesi yerine, günümüz diline uygun olan “Malvarlığının özgülenmesi” ifadesi tercih edilmiştir. Madde, yürürlükteki metinden farklı olarak, kaynak Kanun (m.57) izlenmek suretiyle ve 1984 tarihli Öntasarının 51 inci maddesinde olduğu gibi üçfıkra ya ayrılmıştır. Maddede hüküm değişikliğine gidilmemiş ve ifade açısından ise, büyük ölçüde 1984 tarihli Öntasarıizlenmiştir.
Açıklama
TMK Madde 54, sona eren tüzel kişinin malvarlığının kime ve hangi amaçla geçeceğini düzenleyerek tasfiye sonrası aşamayı düzenler. Birinci fıkraya göre tüzel kişinin malvarlığı, kanunda veya kuruluş belgesinde başka bir hüküm bulunmadıkça ya da yetkili organı başka türlü karar vermedikçe, en yakın amacı güden kamu kurum veya kuruluşuna geçer. Bu düzenleme, malvarlığının özgülenmesinde irade serbestisini esas alır ancak bu serbestiyi tamamlayıcı bir yedek kuralla dengeler. Hüküm, Madde 53’teki tasfiye aşamasının ardından devreye girer; çünkü özgüleme ancak borçlar ödenip alacaklar tahsil edildikten sonra söz konusu olabilir. Madde, derneklerde olduğu kadar vakıflarda da uygulanan genel bir özgüleme rejimi kurar ve malvarlığının amaca bağlılığını korur.
Uygulamada özgüleme üç olasılığa göre belirlenir. Öncelikle kuruluş belgesinde malvarlığının nereye geçeceği düzenlenmişse o hüküm uygulanır; tüzükte örneğin malvarlığının belirli bir vakfa devredileceği öngörülebilir. İkinci olarak, yetkili organ -genellikle genel kurul- başka türlü karar verebilir ve malvarlığının benzer amaçlı başka bir derneğe devrini kararlaştırabilir. Bu iki durum da yoksa, yedek kural devreye girer ve malvarlığı en yakın amacı güden kamu kurum veya kuruluşuna geçer. İkinci fıkra, bu malvarlığının olanak ölçüsünde daha önce özgülendiği amaç için kullanılmasını öngörerek amaca bağlılık ilkesini pekiştirir; örneğin eğitim amaçlı bir derneğin malvarlığı, en yakın amaçlı kamu kuruluşunda yine eğitim için kullanılır.
Üçüncü fıkra önemli bir istisna getirir: hukuka veya ahlâka aykırı amaç güttüğü için kişiliği mahkeme kararıyla sona eren tüzel kişinin malvarlığı, her hâlde ilgili kamu kuruluşuna geçer. Bu durumda kuruluş belgesindeki hüküm veya organ kararı dikkate alınmaz; yaptırım niteliğindeki bu kural, hukuka aykırı yapının malvarlığını yandaşlarına bırakmasını engeller. Madde 56/2’deki hukuka ve ahlâka aykırı amaçla dernek kurulamayacağı yasağıyla doğrudan bağlantılıdır. Yargıtay içtihadında, hukuka aykırı amaçla feshedilen derneklerin malvarlığının üyelere veya benzer oluşumlara değil kamuya geçeceği vurgulanır. Somut örnek: amacı dışında suç örgütüne kaynak sağladığı tespit edilerek feshedilen bir derneğin malvarlığı, tüzükte aksine hüküm bulunsa dahi Hazineye veya ilgili kamu kuruluşuna geçer. Böylece TMK Madde 54, özgüleme serbestisini kamu yararıyla sınırlar.