Açıklama

Türk Medeni Kanunu’nun 63. maddesi, dernek üyeliğinin gönüllülük esasına dayandığını ve bu gönüllülüğün hem üye olmak hem de üye kalmak bakımından korunduğunu düzenleyen temel özgürlük normudur. Madde, hiç kimsenin bir derneğe üye olmaya zorlanamayacağını ve hiçbir derneğin de üye kabul etmeye zorlanamayacağını hükme bağlamaktadır.

Maddenin iki yönü vardır. Bireysel özgürlük boyutu; kişinin istediği derneğe üye olmaya veya üye olmamaya zorlanamayacağını güvence altına alır. Bu güvence, özellikle bazı iş kollarında veya mesleki alanda üyeliği zorunlu kılan örgütlenme biçimleriyle çatışabilir; ancak kanunla zorunlu kılınan mesleki kuruluşlar (baro, tabip odası, mühendis odası gibi kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları) TMK 56 anlamında dernekten farklı bir statüye sahip olduğundan bu maddeden bağımsız bir rejime tabidir. Dernek boyutundan bakıldığında ise hiçbir dernek, tüzüğündeki koşulları taşısa dahi belirli bir kişiyi üyeliğe kabul etmeye zorlanamaz; üyelik kabulü dernek yönetim kurulunun takdir yetkisi çerçevesinde kalır.

Madde, Anayasa m.33’teki dernek kurma özgürlüğüyle birlikte okunmalıdır: bu özgürlük pasif boyutuyla derneğe katılmama hakkını, negatif boyutuyla ise istemediği kişiyi üye almaya zorlanmama hakkını kapsar. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, örgütlenme özgürlüğünün negatif boyutunu — derneklerin üyeleri üzerindeki özerk kararlarını — m.11 güvencesi kapsamında değerlendirmektedir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, üyelik reddi kararına karşı açılan davalarda dernek yönetim kurulunun takdir yetkisinin geniş tutulduğunu; ancak açıkça ayrımcı veya keyfi red kararlarının iptale konu olabileceğini kabul etmektedir.